Zege voor Gorbatsjov: Politburo SU krijgt geheel nieuweopzet

MOSKOU, 10 juli Sovjet-president Michail Gorbatsjov is er alsnog in geslaagd het 28ste partijcongres de greep op de partijleiding te ontnemen.

Ondanks de conservatieve stemming op het congres kreeg hij de gedelegeerden gisteren zover dat ze met overweldigende meerderheid stemden voor de nieuwe constructie voor de samenstelling van het politburo, een constructie die ze eerst hadden afgewezen.

Het politburo blijft weliswaar politburo heten, maar het zal voortaan bestaan uit de vijftien partijleiders van de Unierepublieken. Dat was ook het oorspronkelijke voorstel aan het congres, alleen zou het politburo voortaan presidium heten en de secretaris-generaal gewoon partijvoorzitter. Daartegen rees tijdens de voorbereiding van het congres al veel verzet en Gorbatsjov heeft van die naamsverandering dan ook afgezien, maar de kern van zijn voorstel op verbluffende wijze doorgedrukt.

Nu het politburo uit de vijftien partijleiders gaat bestaan is duidelijk dat het niet meer de dagelijkse leiding van de partij voor zijn rekening kan nemen. Daartoe wordt een secretariaat in het leven geroepen, dat geleid zal worden door de plaatsvervanger van de secretaris-generaal en moet bestaan uit de secretarissen van het Centraal Comite en een onbekend aantal arbeiders, boeren en intellectuelen. Door deze tweedeling is de partijleiding aanzienlijk verzwakt en de positie van Gorbatsjov navenant versterkt.

Het politburo mag nog met een aantal leden worden uitgebreid en daarover moet het Centraal Comite beslissen. Ook het secretariaat wordt door het Centraal Comite gekozen. Het enige waarop het congres nu nog invloed kan uitoefenen is de verkiezing van het Centraal Comite en van de secretaris-generaal en zijn plaatsvervanger. Het lijkt zo goed als uitgesloten dat Gorbatsjov vandaag niet als secretaris-generaal wordt gekozen; volgens schattingen kan hij rekenen op zo'n duizend a vijftienhonderd tegenstemmers onder de vijfduizend congresgangers.

Van belang blijft natuurlijk de keuze van zijn plaatsvervanger, die als hoofd van het secretariaat een niet onbetekende rol zal spelen. De Oekrainse parlementsvoorzitter Ivasjko, tot twee weken geleden partijsecretaris van de Oekraine en nu voorzitter van de belangrijke redactiecommissie, lijkt het meest voor de post in aanmerking te komen. Ivasjko is bepaald geen progressief in de Oekraine is hij niet geliefd maar wel een stuk moderner dan mensen van het type Polozkov of Ligatsjov.

Dat Gorbatsjov opnieuw zijn zin heeft gekregen toont aan hoezeer de conservatieven hem nodig hebben, met andere woorden, hoe bang ze zijn voor een toekomst zonder een prestigieuze leider. Het grootmoedig aftreden van de politburoleden Jakovlev, Sjevardnadze, Medvedev en Ryzjkov komt nu ook in een iets ander daglicht te staan. Onduidelijk blijft voorlopig wat er met politburoleden als Jegor Ligatsjov, minister van defensie Dmitri Jazov en KGB-voorzitter Vladimir Krjoetsjkov gaat gebeuren. Krjoetsjkov en Jazov zijn al lid van de presidentiele raad, maar de vraag is of ze daar genoegen mee nemen. Tegelijkertijd is de nieuwe samenstelling van het politburo een opwaardering van de republiekspartijen, deels ingegeven door de wens tot decentralisatie en reele overdracht van macht, deels door de angst dat andere republiekspartijen het voorbeeld volgen van de Litouwse communisten, die zich in december afscheidden van de CPSU. Gorbatsjov had zijn rechterhand, de ervaren parlementsvoorzitter Anatoli Loekjanov, aangetrokken om de beslissende zitting te leiden. Zelf gaf hij als voorzitter van de commissie voor de nieuwe partijstatuten een korte toelichting; hij liet Loekjanov de wijzingen in het voorstel voor de nieuwe statuten langs de gevaarlijke klippen loodsen. Er was een gevaarlijk moment, toen een gedelegeerde voorstelde om, in de democratische geest van de tijd, het politburo voortaan door het congres te laten kiezen. Dit voorstel werd met een krappe meerderheid 2046 tegen 1995 verworpen. Een voorstel om de post van plaatsvervangend secretaris-generaal op te waarderen tot tweede secretaris werd door Gorbatsjov van tafel geveegd. Een gedelegeerde rook lont en zei dat de nieuwe samenstelling van het politburo in feite betekende dat de CPSU naar een federale structuur overgaat, iets waar Gorbatsjov zich altijd fel tegen heeft gekeerd, maar wat door de Unierepublieken wordt toegejuicht. De republieken kiezen vanaf nu in feite het politburo en plaatsen zich daarmee boven de CPSU, aldus deze gedelegeerde terecht. Gorbatsjov pareerde met de vondst dat deze variant juist buitengewoon dialectisch is omdat met de toename van de democratisering ook de rechten van de republieken evenredig moeten groeien. Ook de vraag van een gedelegeerde wat te doen wanneer een van de republiekspartijen uit de CPSU treedt, zoals in het geval van Litouwen, wimpelde Gorbatsjov weg met het argument dat je in partijstatuten niet in alle toekomstige eventualiteiten kunt voorzien.

Het congres nam gisterochtend met overweldigende meerderheid een resolutie aan over de militaire politiek van de partij, waarin de 'depolitisering' van het leger bedoeld wordt het afschaffen van de partijcomites in de kazernes wordt afgewezen. Dit is een steeds weerkerend onderwerp in de debatten en na afschaffing van artikel 6 van de grondwet, over de leidende rol van de communistische partij, een logische volgende stap, maar het verzet hiertegen in de militaire top en in conservatieve partijkringen is zeer groot. Volgens de resolutie, die werd gepresenteerd door generaal Aleksej Lizitsjev, chef van de machtige politieke afdeling van het leger, moet 'het politieke werk in de boezem van de strijdkrachten gebaseerd zijn op de ideeen van Marx, Engels en Lenin' en dient de CPSU bij te dragen aan 'de versterking van de autoriteit en het prestige van het leger'. Er was nog een incident met Aleksandr Jakovlev, de meest omstreden figuur van het congres. Hij protesteerde tegen een anonieme brief die tegen hem in omloop was op het congres, waarin hem wordt verweten de leden van het Democratisch Platform te hebben aangezet om de partij te verlaten. Jakovlev toonde aan dat hij precies het omgekeerde had beweerd en eiste de instelling van een commissie die de anonieme lasteraar op moet sporen. De leden van het Democratisch Platform spelen, zoals verwacht, op het congres geen rol van betekenis.