Vrienden

Wil je een spel leren dat je kan spelen als je wacht tot de pubs open gaan, en dan denk je er helemaal niet meer aan dat ze straks open gaan? Zo'n spel bestaat niet. Toch wel, het heet schaken.

Ongeveer deze dialoog wordt gevoerd in het boek The Grass Arena van John Healy, dat in 1988 in Engeland uitkwam en de autobiografie van het jaar werd genoemd. Het verbaast de lezers niet dat de hoofdpersoon van deze autobiografie niet in het bestaan van zo'n boeiend spel gelooft, want ze hebben gezien dat hij in de tien jaar voordat dit gesprekje gevoerd werd slechts een doel in zijn leven kende: iedere dag net zo lang doordrinken tot hij bewusteloos neerviel.

The Grass Arena is een boek dat verontrustend en beangstigend is genoemd. Het beschrijft het milieu van de dakloze alcoholisten die in Londen rondzwerven. Kameraadschap rond een gedeelde fles, die ieder moment om kan slaan in een geweldsuitbarsting om een slok die niet gedeeld wordt. Een wereld die beheerst wordt door angst, schrijft Healy. Wie de meeste angst weet in te boezemen, kan het meest drinken. Wie geen angst veroorzaakt, heeft niets en als hij iets heeft wordt het hem afgepakt. Hij is vogelvrij.

Niet minder verontrustend dan de schildering van dit milieu is de beschrijving van het optreden van de natuurlijke vijanden van de zwervers, de autoriteiten. Het gezag lijkt zich op een even achteloze en vanzelfsprekende manier aan het geweld over te geven als de zwervers zelf. Op het politiebureau wordt iemand de trap afgeduwd of in zijn cel doodgeslagen. Doodsoorzaak: slechte conditie. Politiehonden worden speels op de zwervers afgestuurd en eten hun gezicht op. Een ziekenhuisarts ronselt ze in het park voor medische experimenten die tot hun dood kunnen leiden. Doodsoorzaak: hartaanval. In de gevangenis wordt een jonge seksmisdadiger gemarteld en de dood ingedreven door zijn medegevangenen. Het bewakingspersoneel, dat er onaangedaan naar heeft gekeken, meldt een geval van zelfmoord. Politieagenten slaan en schoppen de versufte alcoholisten tot ze geen teken van leven meer vertonen, als een routinehandeling. Healy noteert het zonder verontwaardiging. Hij heeft geen moreel oordeel over het gedrag van de tegenpartij, zo min als hij morele overwegingen tot zichzelf toelaat als hij een collega die een roes uitslaapt de tanden uit de mond schopt of als hij overweegt een brave burger half dood te slaan.

De levensverwachting is niet hoog in dit gezelschap en het lijkt een wonder dat Healy het overleefde en er een boek over kon schrijven. Het wonder is de ontdekking van het schaken.

Kan het schaken mensen van een verslaving afhelpen? President Marcos van de Filippijnen geloofde er in en hij was heel trots op het anti-drug schaakprogramma dat hij had laten opstellen. Vorig jaar kwam Kasparov in Amerika met hetzelfde plan. Hij werd gefotografeerd met ex-presidentskandidaat senator Dole, die veel belangstelling voor zijn ideeen toonde. Ambitieuze schaakorganisatoren met kennis van de subsidiestromen in de wereld sturen nu post rond met een briefhoofd waaruit blijkt dat ze bestuurslid van de stichting schaken tegen drugs zijn. We lachen er een beetje om, want de omgekeerde weg, uit de wereld via het schaken naar de fles, is ons beter bekend en er is ook een standaardverklaring voor.

De schaker kan de problemen van het gewone leven niet aan en vlucht in een spel waarin hij de illusie van almacht kan koesteren. Het spel roept zijn eigen problemen op en een volgende vlucht kan nog maar een kant op. Het alcoholisme. Healy is het enige bekende voorbeeld waar het andersom ging.

Hij leert het schaken kennen als hij weer eens in de gevangenis terecht is gekomen. Hij is meteen gefascineerd. Iemand zegt dat hij natuurlijk nooit meer echt goed zal worden, maar dat hij zeker sterker zou gaan spelen als hij voortaan geen methylalcohol zou drinken maar thee. De blikseminslag van de bekering. Meer dan tien jaar heeft hij niets anders gedaan dan bedelen, drank stelen en drinken. Nu is er geen aarzeling. Hij drinkt niet meer. Als een man die God gevonden heeft, schrijft hij.

Healy wordt wel echt goed. Kampioen van een grote club in Londen. Hij speelt tegen grootmeesters en maakt een keer remise tegen Vaganian, een van de beste spelers van de wereld. Hij krijgt een beurs van bankier Jim Slater, de schaakmaecenas. Als om te benadrukken dat het echt is en geen fictie, staat achter in het boek een diagram afgedrukt dat in de krant Evening Standard een partijfragment van Healy illustreerde.

Helaas, het schaken blijkt een valse god te zijn. De schaakwereld is huichelachtiger, maar niet menselijker dan de wereld van de zwervers. Voor en na de partij wordt de tegenstander sportief de hand gedrukt. Daartussen is alles geoorloofd; leugens, bedrog, intimidatie, winden laten, de stukken op het bord slaan. Healy komt in de nette huizen van zijn nieuwe schaakkennissen. Er wordt beschaafd gekeuveld over de rentestand en de politieke ontwikkelingen, maar hij voelt de spanning in die huizen, waar het maar om een ding gaat. Winnen. Hij zoekt vriendschap en hij bedenkt dat hij meer vriendschap vond bij de zwervers in het park dan in deze nog meedogenlozere wereld. Hij heeft een nieuwe verslaving gevonden, gezonder dan de vorige misschien, maar om een mens te worden moet hij ook deze verslaving achter zich laten.

Overdreven, die beschrijving van bedrog en intimidatie aan het schaakbord. En is de vriendschap in het park, waar je ieder moment een gebroken fles door je hals geslagen kon krijgen, werkelijk te verkiezen boven de kameraadschap van de schakers? Overdreven is het zeker, maar de vergelijking tussen de grimmige wereld van de Londense daklozen en de schakerswereld komt toch niet uit de lucht vallen en is wel degelijk in staat om te verontrusten en te beangstigen.

Het is niet verwonderlijk dat Healy de menselijke intimiteit die hij zocht niet bij de schakers kon vinden. Wat betekent vriendschap tussen schakers? Je leest wel eens dat twee schakers goed bevriend zijn. Niet vaak. Soms betekent het dat ze samen openingsvarianten bestuderen. Meestal dat ze veel samen drinken. Nooit dat ze hun hart bij elkaar uitstorten.