Op zoek naar de 'roots' van We shall overcome

Je hebt van die liedjes, die na beluistering op de radio urenlang, soms zelfs dagenlang in het hoofd blijven hangen. Het zijn vooral de hymne's en de melodieen in het carnaval- en songfestivalgenre, niet voor niks 'meezingers' genaamd, die een dergelijk dreinend effect teweeg brengen. Ook zal het Ole in deze nadagen van het WK-voetbal nog bij menigeen in het hoofd echoen. Vervloekt zijn dan degenen die het lied uitvonden, ten gehore brachten en in de hersenpan voerden; je staat er letterlijk mee op en gaat er mee naar bed.

Vanavond zend de NOS een film uit die de geschiedenis ontrafelt van het We shall overcome, de song waarmee in de jaren vijftig en zestig de mensenrechten-organisaties hun boodschap uitdroegen. De beweging onder leiding van Martin Luther King, die gelijke behandeling van zwart en blank in de Verenigde Staten bepleitte, maakte het lied wereldwijd bekend. De documentairemakers zijn op zoek gegaan naar de 'roots' van het lied, die te vinden zijn op de katoenvelden in de zuidelijke staten van Amerika. In Georgia en South Carolina blijkt het al bijna een eeuw geleden als gospelsong onder uiteenlopende titels als I'll be allright, We will see the Lord en I will overcome te zijn gezongen. Het was een bezweringslied voor zwarten die zuchtten onder het juk van de slavernij, het smeedde eenheid en bood troost. Midden jaren veertig werd We shall overcome voor het eerst aangeheven bij een staking van zwarte fabrieksarbeiders voor betere werkomstandigheden; 'We will win our rights', luidde later in de picket-line een veel gehoorde variant. Van lieverlede verplaatste de uitvoering van het lied zich van de kerk naar de straat; het werd het strijdlied van het zwarte verzet. In de door Harry Belafonte ingesproken film komt de (blanke) bard Pete Seeger veelvuldig aan het woord. Niet zonder ijdelheid vertelt hij hoe hij het lied populariseerde en 'We will overcome..' veranderde in 'We shall overcome... ', omdat daarbij de mond verder kon worden geopend. Mede dank zij het feit dat ook andere blanke zangers als Joan Baez en Guy Carawan het nummer op het repertoire namen en in noordelijker Amerikaanse staten op universiteiten ten gehore brachten, sloten blanke jongeren zich aan bij de mensenrechten-beweging. Het lied werd gezongen tijdens protestmarsen, zoals de beroemde Mars op Washington, waarbij de deelnemers elkaar, de armen kruislings voor de borst, met de handen vasthielden. De documentaire behandelt chronologisch de hoogte- en dieptepunten in de geweldloze strijd voor gelijke rechten, maar steeds als die geschiedenis enigszins diepgravend dreigt te worden behandeld, keert men weer terug naar zingende of getuigende solisten of ensembles.

Toen Lyndon B. Johnson in 1965 de Civil Rights Act indiende gebruikte hij in zijn speech de bekendste (titel-)strofe uit het lied, een daad die tegenstrijdige gevoelens bij de leiders van de protestbeweging opriep; enerzijds beschouwde men het als een mijlpaal zo ver gekomen te zijn, anderzijds voelde men zich 'gebruikt' en leek de hymne te worden verkwanseld ten bate van electoraal gewin.

De epiloog van de film laat zien dat inmiddels We shall overcome als protestlied over de hele wereld school gemaakt heeft. Documentaire beelden tonen aan, dat het in Korea, Noord-Ierland, Thailand, Libanon en Oost-Europa bij demonstraties wordt gezongen. Ook in Zuid-Afrika is het lied in de strijd geworpen tegen de apartheid, zo blijkt uit een interview met bisschop Desmond Tutu: 'Het lied bepleit de overwinning op onrechtvaardigheid, ondervoeding, ongelijkheid, onderdrukking en onmenselijkheid.

'

En vervolgens heft ook hij het lied aan. De film We shall overcome bevat een paar aangrijpende documentaire beelden en getuigenissen over de moeizame strijd voor gelijke burgerrechten, die nog maar zo kort geleden in de Verenigde Staten werd gevoerd. Maar de schaamteloze wijze waarop zowel politieke als muzikale woordvoerders het lied en de betekenis ervan naar zich toe trekken is bij tijd en wijle irritant. Nog irritanter is echter, dat het lied zeker nog tot 48 uur na bezichtiging van de film in het hoofd naklinkt. We shall overcome, Ned. 3, 21.19 - 21.54 uur.