Aan Unieverdrag Ussr zitten veel haken en ogen

MOSKOU, 10 juli Zelfs in staatkundige zin moet de Sovjet-Unie op het buitenland gaan lijken. In Moskou is vorige week de 'ronde tafel' met de vertegenwoordigers van de vijftien socialistische republieken en juridische specialisten voor het eerst bijeengekomen om zich te buigen over het nieuwe verdrag dat de Sovjet-Unie bij elkaar moet zien te houden. De Verenigde Staten, de Bondsrepubliek en zelfs de Europese Gemeenschap zijn daarbij de voorbeelden. Daar is het immers ook gelukt om een effectief evenwicht te vinden tussen centralisatie en decentralisatie van soevereiniteit en macht.

En de Sovjet-Unie heeft er nog haast mee ook. 'Het nieuwe verdrag van de Unie duldt geen uitstel', anders krijgen 'seperatische ideeen, die nu worden uitgebuit door extremistische nationalisten' nog meer kans, zo waarschuwde president en partijleider Michail Gorbatsjov vorige week in zijn openingsrede tot het 28e partijcongres. De obstakels op de weg naar die ontmanteling van het 'administratieve commandosysteem' (het begrip dat nu te pas en te onpas wordt gebezigd om zeventig jaar communisme samen te vatten) zijn niet gering. Historische hypotheken en praktische machtspolitiek staan vooralsnog in de weg. 'Voor de Balten is het herstel van hun staten deel van een destalinisatie', aldus Klara Hallik, juriste en Estlands volksvertegenwoordiger in de Opperste Sovjet van de USSR. Hoe moeizaam die destalinisatie verloopt blijkt de laatste maanden wel uit de onderhandelingen, niet zelden op de vierkante millimeter, over het moratorium op de zelfstandigheidsverklaring van Litouwen. 'De laatste grondwet van 1977 negeert de inter-etnische verhoudingen in de Sovjet-Unie volledig', erkent dr. Irek Moeksinov. Hij is hoofd van de afdeling etnische verhoudingen op het Instituut voor Staat en Recht te Moskou en een van de experts die aan de 'ronde tafel' zijn aangeschoven. 'Toen in de zomer van 1987 de Baltische republieken begonnen te praten over aanpassing van het Unieverdrag, wilden in het centrum in Moskou nog veel krachten niet luisteren.'

Nu gebeurt dat wel, maar volgens Moeksinov is het wellicht te laat. 'Als we meteen hadden gereageerd toen de Balten erover begonnen, was het misschien niet uit de hand gelopen.'

Dat roept de gedachte op of het nog wel zin heeft een geheel nieuw Unie-verdrag te concipieren. In de woorden van Igor Kroepnik, voorzitter van de Sociologsche Vereniging: 'Een nieuw verdrag kan de basis scheppen voor een nieuwe staat. Maar zolang we dat nieuwe verdrag niet hebben, is het verstandiger om de huidige federatie niet bij elkaar proberen te houden door er wat spijkers en krammen in te slaan'. Zij die dichter bij de regering en de president staan, zijn uit der aard der zaak positiever. Anatoli Baranovksi, adjunct-chef van de commissie van het Centraal Comite die zich met de vijftien Sovjet-republieken bezighoudt, zei het onlangs in de krant Moskovskije Novosti zo: 'We kunnen nu dat hele huis afbreken en proberen op dezelfde plaats een nieuw te bouwen of we kunnen het geheel proberen te restaureren. Ik pleit voor het laatste. Iedereen kan dan zijn eigen woning opknappen of we zetten een gezamelijke organisatie op die de klussen doet conform ieders wensen'. Maar de praktische politieke complicaties daarbij zijn niet gering. Ten eerste is er een procedureel meningsverschil. Wie gaan het nieuwe verdrag ondertekenen? Alleen de vijftien Sovjet-republieken? Of krijgen ook de twintig autonome republieken een eigen status, met alle gevolgen voor hun toekomstige positie en de cohesie van het rijk vandien? Nog belangrijker is uiteraard de inhoud van het nieuwe verdrag. Er is nog geen spoor van overeenstemming over bijvoorbeeld de verdeling van de competenties.

De Baltische landen willen hooguit het defensiebeleid en een aantal algemene punten van de buitenlandse politiek aan de Unie delegeren. Republieken als Kazachstan willen zeggenschap over hun olie en andere natuurlijke hulpbronnen. De Russische federatie, 'soeverein' inmiddels, wil de energie ook in eigen beheer houden. Maar Gorbatsjovs adviseurs proberen dat in te dammen. Het centrum vindt dat de defensie-industrie, de spoorwegen, de luchtvaart (Aeroflot is de grootste luchtvaartmaatschappij ter wereld) en de sleutelsectoren in de zware industrie eveneens onder centraal gezag moeten blijven.

'De Unie mag niet uit de economie worden gemanoeuvreerd', aldus Moeksinov. Ook de financieel-economische politiek zal bron van strijd worden. De Unie heeft eigen financiele middelen nodig. De fiscus zou derhalve onder Moskous competentie moeten blijven, althans ten dele. Compromissen daarover mogen bovendien niet worden gezocht in mistige teksten waarin iedereen iets van zijn gading kan vinden. Moeksinov: 'We hebben geen behoefte aan rubberen artikelen. Het verdrag moet zo elkaar zitten dat iedereen er belang bij heeft bij de Unie te blijven. Het wordt zeer moeilijk om nog aantrekkelijke voorwaarden te formuleren, bijna onmogelijk zelfs. Maar als de economische voordelen van de Unie groter worden, zullen bijvoorbeeld ook de Baltische republieken er belang bij hebben in de Unie te blijven. Net als de Europese Gemeenschap krijgen ze dan immers een enorme markt tot hun beschikking. De EG heeft dat mechanisme briljant uitgewerkt. Litouwen zoekt nu toch niet voor niets de onderhandelingen weer op'. Er bestaat ook een cruciaal verschil tussen de Sovjet-Unie en de nu ontdekte voorbeelden in de Verenigde Staten, de Bondsrepubliek en de Europese Gemeenschap. In de VS is geen staat absoluut dominant.

In de Bondsrepubliek is er, sinds de ontmanteling van Pruisen in 1945, evenmin een leidende kracht. Rijnland-Westfalen en Beieren houden elkaar redelijk in evenwicht. De Europese Gemeenschap is zelfs helemaal gebouwd op een balans tussen de drie grootmachten die er in participeren. In de Sovjet-Unie daarentegen zullen de Russen altijd blijven domineren. De 'optimist' Moeskinov: 'Onze federatie zal gebaseerd zijn op de etnische verhoudingen. Dat is elders niet het geval. Maar inderdaad, Rusland zal dominant blijven, dat is nu eenmaal de logica.' Maar juist omdat de Unie zich zal baseren op de etnische verhoudingen rijst de vraag wat de consensus nog zal zijn. In de VS zijn er bijvoorbeeld ook verschillen in het strafrecht maar overal baseert het zich niettemin op de Romeins-christelijke traditie. Dat kan in de Sovjet-Unie niet. In Oezbekistan zal een eigen islamitische strafwet er heel anders uitzien dan een klassiek Europese in Letland. 'We moeten niet bang zijn voor verschillen in juridische systemen'.

aldus Moeksinov. 'Tijdens het administratieve commandosysteem moest het strafrecht overal hetzelfde zijn. Maar, het is waar, de wetten van de Unie mogen in de republieken niet doorkruist worden. Dat is een vorm van negatieve toetsing.' Hij geeft niettemin toe dat alle mooie voornemens er misschien niet meer toe doen. 'Het is bijna onmogelijk nog voorwaarden te scheppen die voor iedereen aantrekkelijk zijn.'

Of, zoals Andrej Baboesjkin, gemeenteraadslid in Moskou, het zegt: 'De Sovjet-Unie doet me denken aan een kankerpatient die nog wel overlevingskansen heeft'.