Zwarte apartheid herleeft in Amerika

WASHINGTON, 7 juli Van beide kanten hollen twee rijen zwarte mannen gekleed in donkere pakken en witte overhemden met strikjes naar de achterkant van de grote conventiehal van Washington, onder het oog van 17.000 toeschouwers. Precies midden-achter kruisen ze elkaar en dan draven ze in gelijk tempo weer naar voren om elkaar voor het podium weer tegen te komen. Daar stellen ze zich in een rij op met de rug naar het podium en monsteren ze grimmig de massa's zwarte toeschouwers.

Het is een kleine showoefening van de Fruit of Islam, de paramilitaire orde van de Nation of Islam, de beweging voor zwarte apartheid. Straks zal de charismatische zwarte leider, Louis Farrakhan, vergezeld van enkele wachters in donkere pakken het podium betreden om te preken over herstelbetalingen voor de slavernij en een aparte staat voor zwarten.

De zwarte apartheidsgedachte is altijd aanwezig geweest in Amerika. In de jaren twintig preekte dominee Marcus Garvey een terugkeer naar Afrika. Liberia zou moeten worden bevolkt met Amerikaanse zwarten. Nu arme zwarte wijken getroffen worden door AIDS-epidemieen, misdaad en crack-verslaving en de overheid nauwelijks helpt, denken meer zwarten dat ze het alleen, zonder racisme van de 'blanke duivel' misschien beter kunnen.

Een bestuurder van de Nation of Islam heeft het publiek al opgewarmd met het aankondigen van de gasten, onder wie een belangrijke kandidaat voor het burgemeesterschap van Washington. 'Geef hun een hand', zo vuurde hij het geklap aan.

En dan, na anderhalf uur, komt onder luid applaus de langverbeide Farrakhan, met grote bril, in witte smokingjas en vergezeld van enkele grimmige, zwarte kleerkasten die om hem heen gaan staan. Achter hem op het podium zit, als eregast, Marion Barry, de huidige burgemeester van Washington, tegen wie een rechtszaak gaande is wegens gebruik van het cocaine-derivaat crack. Barry, hoewel geen zwarte moslim, is de nieuwste beschermeling van Farrakhan, omdat zijn arrestatie op een racistisch komplot zou berusten. 'As-Salaam-Alaikum (vrede zij met u)', groet Farrakhan zijn gehoor in het Arabisch, met zijn permanente grijns op de lippen. 'Wa-Alaikum-Salaam', weten sommige toehoorders te antwoorden. Als een kundig demagoog bouwt hij zijn betoog langzaam op. Voor elk woord neemt hij de tijd. Farrakhan is een knap redenaar. Hij beheerst tegelijkertijd de technieken van zwarte dominees en komedianten. Eerst vuurt hij zijn gehoor aan om lid te worden van de gemeenschap en dan vertelt hij hoe moeilijk het is om varkensvlees, drugs, alcohol en overspel op te geven. 'Ik had een reefer (marihuanasigaret) verborgen in mijn hoofdband toen ik voor het eerst naar de tempel ging', bekent hij dan op de gemaakt kinderlijk verlegen manier van de zwarte komediant Richard Pryor, zodat de zaal in lachen uitbarst. 'En om ontucht en overspel op te geven, dat was haard business', waarop het lachen overgaat in schateren.

Hij praat over de 'huisneger', volgens zijn leer de afstammeling van de huisslaaf die niet op het land hoefde te werken. Hij heulde met de blanke meester en doet dat nu nog omdat hij zich gematigd opstelt. Farrakhan heeft het ook over de 'vijand', synoniem voor blanke. Hij vraagt iedereen om met een dollarbiljet te zwaaien voor een donatie aan de Nation of Islam. 'Daarvan schrikt de vijand zich dood', zegt Farrakhan. 'Deze dollar gaat niet naar hen, naar sigaretten, de disco of naar het crack house.'

Het gehoor antwoordt met een instemmend: 'awright'. Sinds een paar jaar raken de zalen van Farrakhan steeds voller. Hij beschouwt zich als de legitieme opvolger van Malcolm X, voormalig zegsman voor de Nation of Islam. Toen Malcolm X populairder werd dan de oprichter van de Nation, Elijah Muhammad werd hij uit de beweging gestoten. Tijdens een bedevaart naar Mekka zag Malcolm in dat de islam niet alleen een godsdienst voor zwarten was, zoals Elijah Muhammad altijd had geleerd. In 1965 werd hij door zwarte moslims vermoord. Tijdens zijn leven al populair, groeide Malcolm X vervolgens uit tot een martelaar, die door zijn afscheiding van de zwarte moslim-beweging onafhankelijkheid van geest had getoond. Daarna is de Nation of Islam versplinterd geraakt en is het aantal leden sterk afgenomen. Een zoon van Elijah Muhammad richtte een vleugel op die meer aansluiting zocht bij de echte islam. In de jaren tachtig heeft Louis Farrakhan de Nation nieuwe status gegeven. Zijn opkomst is een teken van zwarte wanhoop. Hij haalde de pers met negatieve opmerkingen over jodendom, volgens hem 'een godsdienst voor de goot'.

Hij praatte over een kleine groep joden die Hollywood en de media in handen hebben. En uiteraard zijn 'Hollywood' en 'de media' racistisch in de visie van Farrakhan. 'Sommige joden zijn verantwoordelijk voor het karakteriseren van zwarte mensen als piassen en clowns, met gebruikmaking van de filmindustrie om die boodschap over te brengen', zei hij dit jaar nog. Hij roemde Hitler op dubbelzinnige wijze. De controverse die naar aanleiding daarvan ontstond, bracht nieuwe publiciteit, die hij aanwendde voor verdere bekendheid.

Telkens als hij ergens ging spreken, veroordeelden vertegenwoordigers van joodse organisaties zijn aanwezigheid en het diende voor Farrakhan als een gratis aankondiging. Veel zwarten beschouwen joden als bevoorrecht in de Verenigde Staten, een overblijfsel uit de tijd dat Oosteuropese immigranten de winkels in arme zwarte wijken bestierden.

Na zijn antisemitische uitingen en controverses probeerde Farrakhan dit jaar respect te winnen door interviews te geven aan groepen journalisten van de Washington Post en de Washington Times. Het hoofd van de joodse Bond tegen Smaad stelde verontwaardigd vast dat hij 'als een staatshoofd' werd ontvangen. De gesprekken werden integraal en paginagroot afgedrukt.

Het is de erkenning dat Farrakhan een belangrijke factor is geworden onder zwarten. Bijna niemand die met de zwarte gemeenschap te maken heeft, kan om hem heen. Weinig zwarte politieke leiders durven zijn antisemitische uitlatingen te veroordelen. Zijn weifelende houding tegenover Farrakhan kostte de zwarte dominee Jesse Jackson veel aanhang bij de presidentsverkiezingen in 1984 en in 1988. Nu trekt Farrakhan de aandacht door zijn steun aan Marion Barry. In Washington en omgeving heeft de Nation of Islam twee kandidaten voor het Huis van Afgevaardigden en een kandidaat voor de schoolraad naar voren geschoven. De arme zwarten in Washington zijn gedemoraliseerd door de val van de voormalige burgerrechtenleider Barry, maar Farrakhan weet raad. 'Ze lokten de burgemeester in een val in een hotelkamer en toen waarschuwden ze alle media', zegt hij over de lokoperatie van de FBI om de burgemeester voor een verborgen videocamera drugs te laten roken. 'Het is een misdaad om u tegen een man te keren die u dient.'

'De journalisten van de Washington Times vroegen mij, wat ik vond van een bestuurder die drugs gebruikte en overspel pleegde. En ik antwoordde: 'Bedoelt u soms John Kennedy?'.

Daar hadden ze het niet van terug.'

De massa loeit: 'Awright', 'Yeah, he's right.' 'Ja, en vergeet het spaarbankschandaal niet', gilt een vrouw. 'Die mensen zijn ook vrijuit gegaan.' Farrakhan: 'Er is over het hele land een nationale campagne om zwarte, gekozen bestuurders te kwellen. Geen zonde is goed maar sommige zonden zijn erger dan andere. Als een man drugs gebruikt, dan zondigt hij tegen zichzelf. Als een man overspel pleegt, zondigt hij tegen zichzelf en tegen zijn familie. Het zijn zondes, zeker maar alleen strafbaar volgens de wet van God. Er is een verschil tussen het misbruik van jezelf en het misbruik van de publieke zaak. Ze hebben de burgemeester bespionneerd. Als ze dit bij Bush deden, wat voor lijk in de kast zouden ze dan ontdekken.'

De massa schreeuwt. Mensen gaan staan en heffen de vuisten op.

Farrakhan wilde de rechtszaak van Barry bijwonen maar de rechter liet hem niet toe. Daarop ging Farrakhan in hoger beroep en nu is de kans groot dat hij wel wordt toegelaten. De Nation of Islam heeft veel bekeerden onder voormalige zwarte drugsverslaafden en veroordeelden. De strak gedisciplineerde groep heeft zwarten van hun verslaving en recidivisme in de misdaad afgeholpen. De Nation werkt in gevangenissen en in de sloppenwijken. Waar sociale organisaties nauwelijks nog komen, richten ze tempels op. Malcolm X was een aan drugs verslaafde dief en pooier in het Harlem in New York van de jaren veertig en vijftig. In de gevangenis leerde hij de zwarte moslims kennen en sindsdien had hij zijn vorige leven de rug toegekeerd.

Farrakhan wijt de problemen onder de zwarten niet alleen aan racisme maar ook aan de zwarten zelf. Door toe te geven aan het kwaad, helpen zwarten 'de vijand'. 'De kaarten liggen verkeerd voor ons', zegt hij. 'Hoe komt het dat veel zwarten niet kunnen lezen, concurreren? Hoe komt het dat zoveel ongehuwde tieners baby's krijgen? Hoe komt het dat het aantal daklozen toeneemt? Kindermisbruik dringt overal door in onze gemeenschap. Zo ook met alcoholisme, zuigelingensterfte. AIDS treft ons in grotere aantallen. Zwarten hebben zestien honderdste van een procent van de Amerikaanse bedrijven.'

Farrakhan bepleit een hechtere familieband en zwart ondernemerschap. Een gift van vijf miljoen dollar van de Libische leider Gaddafi heeft hij gebruikt voor het opzetten van kleine zaken voor de Nation of Islam, zoals een stomerij.

Parallel aan de zwarte middenklasse die steeds meer aan de Amerikaanse samenleving deelneemt, raken de arme zwarten steeds verder gemarginaliseerd. En Farrakhan weet hoe hij daar gebruik van kan maken.