Veiligheid en gevaren moeilijk te bewijzen; Niemand wildoorstraald eten eten

Voedseldoorstraling is een ongewenste methode van voedsel conserveren. Dat concludeerden de consumentenorganisaties deze week bij het verschijnen van het rapport 'Voedseldoorstraling' dat in hun opdracht was opgesteld. Niets aan de hand dus. Ook de biologe drs. N. E. Cohen die de literatuurstudie onder auspicien van de Amsterdamse Wetenschapswinkel verrichtte had zeker geen andere reactie verwacht. Rond voedseldoorstraling woedt een stellingenoorlog waarin geen nieuwe posities worden ingenomen.

Cohen zelf heeft een lovenswaardige objectiviteit nagestreefd nieuw materiaal aangedragen maar geen oordeel geveld. 'De auteur acht zich niet voldoende deskundig om een eigen bijdrage te leveren aan de discussie, 'schrijft zij. De leek schrijft voor de expert, lijkt het wel, want het rapport is niet voor alleman geschreven.

Het doel van voedseldoorstraling is schadelijke insecten en andere kleine diertjes te doden om voedsel voor bederf te behoeden. En dat vooral in produkten die bezwaarlijk anders zijn te helpen. Ook schimmels en bacterien tracht men uit te schakelen, al zijn die wat minder stralingsgevoelig (en virusdeeltjes nog minder). Ten slotte probeert men met doorstraling hinderlijk uitgroeien of uitlopen van etenswaar te voorkomen. Paddestoelen. Aardappelen.

Doorstraling gaat met nucleaire, nee: ioniserende straling. Meestal is dat gammastraling, een aan Rontgenstraling verwante straling met een hoog doordringend vermogen die wordt uitgezonden door radioactief vervallend cesium-137 of cobalt-60. Desgewenst kan men het voedsel ook met electronen uit een lineaire versneller beschieten, zoals wel in de Sovjet-Unie gebeurt. Het voordeel daarvan is dat een versneller kan worden afgezet. Radioactief verval is onstuitbaar verval.

Commerciele voedseldoorstraling vindt men in Nederland alleen bij Gammaster in Ede. Gammaster gebruikt een cobalt-bron en bestraalt per jaar vele honderden tonnen kruiden en specerijen, garnalen, kippevlees en gesneden groente. De bestraling is in vergunningen geregeld. Overigens zijn er op deze wereld in totaal ongeveer 140 commerciele doorstralingsinstallaties waarvan er maar 20 voedsel doorstralen. De andere steriliseren waarschijnlijk vooral medische hulpmiddelen, een vrijwel onomstreden toepassing.

De voordelen van bestraling spreken voor zichzelf al wordt er weinig naar hun stemmetje geluisterd. Bezwaren en nadelen zijn interessanter. Punt een is dat doorstraling radioactief afval oplevert. Velen vrezen dat de voedingsindustrie de verleiding niet zal kunnen weerstaan om al stralend bedorven waar alsnog kiemvrij te maken. Het gevaarlijke daarvan zou zijn dat de door micro-organismen gevormde vergiffen onaangetast blijven.

Het voornaamste probleem van voedseldoorstraling is dat niet valt uit te sluiten dat ooit gevaarlijke toxische verbindingen ontstaan. Onderzoekster Cohen stelde vast dat onderzoek terzake veel tegenstrijdigheden heeft opgeleverd.

De buitenstaander die 'Voedseldoorstraling' leest raakt onder de indruk van de grote hoeveelheid chemische omzettingen die doorstraling in elk geval bewerkstelligt. Vooral voedingswaar die rijk is aan eiwit of vet verandert waar men bij staat. Volle melk wordt ongenietbaar. En dan het vitamineverlies.

Aan ongewenste reacties geen gebrek, maar ontstaan er ook gevaarlijke radiolyseprodukten? Dat is op tal van manieren onderzocht. Men kan in bestraald voedsel op zoek gaan naar stoffen waarvan de giftigheid al vast staat of men kan het voedsel zonder nadere analyse aan proefdieren te eten geven. Ook kan men geisoleerde radiolyseprodukten op toxiciteit onderzoeken. Dezelfde benadering is mogelijk voor afzonderlijke voedselbestanddelen (suikers, zetmeel, vetzuren), vooropgesteld dat men de commercieel te volgen stralingsbehandeling zo goed mogelijk nabootst. Aan- of afwezigheid van zuurstof maakt veel uit. Daarbij moet natuurlijk de toegediende dosisgrootte in aanmerking worden genomen. De hoeveelheid gevaarlijke nieuwvormingen is tot aan een bepaald maximum evenredig met de dosis.

De Amerikaanse Food and Drug Administration achtte tot voor kort voedsel dat een dosis van 1 kGy (kilogray) had ondergaan zonder beperking geschikt voor consumptie. Gevogelte mag 3 kGy hebben. (Gammaster volgt die waarden maar geeft diepvriesgarnalen 7 kGy en gedroogde groenten, kruiden en specerijen 10 kGy.) Het oordeel van de FDA berustte op een evaluatie van 441 studies, waarvan er bij nader inzien slechts 69, en bij nog nader inzien slechts 5 aan kwaliteitscriteria voor goed onderzoek voldeden. Die 5 studies toonden geen nadelige effecten van doorstraling aan (maar veel verworpen experimenten wel). Dat er ongewenste verbindingen ontstaan is zeker, maar dat geldt ook voor bakken en braden.

Hoe het zij: de consumenten zijn tegen en eisen op zijn minst heldere etikettering en daar is juist de industrie weer tegen is. Binnenkort schept het besluit Doorstraalde Waren nieuwe orde.

Voor velen zal het een geruststelling zijn dat ook het verzamelde Groene Front fel tegen doorstralen is. De Nederlandse voedselproduktie heeft al een ongunstig industrieel imago, weet men, en Duitsland wil niets van bestraling weten. Frau Antje moet niet ook nog eens met Tsjernobyl geassocieerd worden.

    • Karel Knip