Spel der verzoening op Koreaans schiereiland

ROTTERDAM, 7 juli Het was een mooi beeld, begin deze week: een Noordkoreaanse en een Zuidkoreaanse onderhandelaar die hand in hand een vergaderruimte in de grensplaats Panmunjom verlieten waar ze zojuist een ontmoeting tussen hun beider premiers, volgende maand, overeen waren gekomen. Voor het oog van de wereld leken de onverzoenlijken tot verzoening bereid.

Gisteren ging Pyongyang nog een stap verder door aan te kondigen dat vanaf 15 augustus de grens bij Panmunjom aan de noordelijke kant open zal gaan en werd Seoul vriendelijk verzocht hetzelfde te doen. De geprikkelde reactie van Zuid-Korea, dat sprak van een 'propagandastunt', was weer even tekenend voor de ijzige verhoudingen van de afgelopen 45 jaar. Is ontspanning en misschien wel hereniging op het Koreaanse schiereiland nabij of is het schijn? In februari van dit jaar zaten onderhandelaars van het streng communistische Noord-Korea en het kapitalistische Zuid-Korea voor het laatst om de tafel tijdens hun zoveelste sessie over het sluiten van vrede. De Noordkoreanen eisten zoals gebruikelijke het stopzetten van de gezamenlijke Amerikaans-Zuidkoreaanse legeroefeningen en toen was het gesprek snel afgelopen. De Koreaanse oorlog werd in 1953 beeindigd met een wapenstilstand, maar de vrede is nooit getekend en sindsdien komen delegaties van beide landen regelmatig bijeen om in de gedemilitariseerde zone te praten over een akkoord. Geen van beide landen heeft ooit serieus gedacht dat aan de onderhandelingstafel de vrede, laat staan hereniging kon worden bereikt. In werkelijkheid dienden de ontmoetingen binnenlandse doeleinden; in de ideologie van Seoul zowel als Pyongyang staat hereniging van het verscheurde land voorop. Beide naties noemen zich Korea en maken aanspraak op het hele Koreaanse grondgebied. Besprekingen hebben een gebruikelijk patroon van het debiteren van de zonden van de tegenpartij, het stellen van onmogelijke eisen en het verkondigen van propaganda.

Zolang de mondiale verhoudingen na de Koreaanse deling van 1945 waren zoals ze waren, met twee machtsblokken, kon een dergelijke routine zonder problemen worden afgewerkt. De wereld was heel eenvoudig: het Westen en Japan erkenden Zuid-Korea, voor het communistische blok bestond alleen Noord-Korea. Maar het revolutiejaar 1989 is ook aan Oost-Azie niet ongemerkt voorbij gegaan.

Voorafgaande aan de Olympische Spelen in Seoul, in 1988, had een aantal Oosteuropese landen al toenadering gezocht tot Zuid-Korea, terwijl het feit dat vrijwel geen enkel land gehoor gaf aan de oproep van de Noordkoreaanse leider Kim Il Sung de Spelen te boycotten een veeg teken was voor Pyongyang. Nog voor de definitieve instorting van het communisme ging het ene na het andere land er tot grote woede van Pyongyang toe over banden aan te gaan met Seoul.

Vorige maand voltrok zich voor Kim Il Sung een kleine ramp toen Sovjet-president Michail Gorbatsjov in Californie een ontmoeting had met de Zuidkoreaanse president Roh Tae Woo over het aangaan van diplomatieke betrekkingen. Een Sovjet-ambassade in Seoul is nog niet geopend, maar dat is een kwestie van tijd. Op economisch gebied bestonden al langere tijd contacten tussen Zuid-Korea en de Sovjet-Unie en die zullen nu fors worden uitgebreid. Moskou wacht immers met smart op buitenlandse investeringen en Zuid-Korea is na Japan een van de sterkste economische mogendheden van Azie.

De Sovjet-Zuidkoreaanse toenadering moest wel leiden tot een antwoord van Pyongyang. Het verstoten van de vroegere vrienden van het Oostblok zou Kim Il Sung overlaten aan landen als Cuba en China en de 'Grote Zon der Mensheid' heeft kennelijk ingezien dat die basis te smal is. In een veranderende wereld moet Pyongyang wel meegaan, of in ieder geval doen alsof. Kim besefte dit en heeft zijn onderhandelaars naar Panmunjom gestuurd met openingen. Of hij ook de noodzakelijke concessies wil doen is evenwel zeer twijfelachtig.

Het is niet de eerste maal dat de Noord-Zuid dialoog resultaten lijkt af te werpen, maar op het niveau van premiers werd niet eerder gesproken, al is de post van eerste minister in beide landen ondergeschikt. In 1972 reisde de chef van de Zuidkoreaanse geheime dienst naar Pyongyang om te praten over vrede, maar alles liep uiteindelijk op niets uit. Noord- en Zuid-Korea hebben systemen die volsterkt incompatibel zijn. Onder Kims dictatuur heeft Noord-Korea zich na '45 ontwikkeld tot een autarkische communistische kluizenaarsstaat, waar geen enkele concessie aan de ideeen van Marx, Engels en Lenin mag worden gedaan. Zuid-Korea veranderde tijdens de lange periode van militaire dictatuur, tot eind 1987, van een achterlijk boerenland in een super-kapitalistische exportnatie. In beide landen wonen Koreanen veel families zijn door de tweedeling verscheurd maar daar houdt de overeenkomst op.

Aan weerszijden van de gedemilitariseerde zone, op de 38ste breedtegraad, bevinden zich imposante troepenconcentraties. Met name Noord-Korea is actief aan de grens, regelmatig worden tunnels ontdekt die vanuit het noorden onder de gedemilitariseerde zone zijn doorgegraven.

Het Comite voor Vreedzame Hereniging van het Vaderland in Pyongyang, zoals alle Noordkoreaanse instellingen een instrument in handen van Kim Il Sung, stelde gisteren de opening van de grens officieel voor. Kims doel kan niet anders dan eenrichtingsverkeer zijn: ideologie vanuit het noorden naar het zuiden. In het kader van diezelfde 'vreedzame hereniging' heeft Kim nooit geaarzeld terroristische aanslagen uit te laten voeren. In 1987 kostte het opblazen door een Noordkoreaanse agente van een Zuidkoreaans vliegtuig aan 115 mensen het leven.

Eind deze maand zal de agenda worden vastgesteld voor de ontmoeting van de twee premiers waarna begin augustus besprekingen zullen beginnen. Tenzij het daarvoor al misgaat en dat is niet ondenkbaar.