Gesprek met tenorsaxofonist Stan Getz; Samba op de snelweg

De Amerikaanse tenorsaxofonist Stan Getz trad voor het eerst op in 1941, toen hij nog geen vijftien jaar oud was. Sindsdien wisselde hij regelmatig van stijl, maar altijd bleef hij herkenbaar aan zijn warme, zingende geluid. Op 14 juli speelt Stan Getz met zijn band op het North Sea Jazz Festival. 'Jazz is een kunstvorm die intelligentie vereist. 'Een transatlantische telefoonlijn verbindt me met Stan Getz. Eigenlijk reikt de hoorn in mijn hand nog verder, dwars over het Amerikaanse continent naar Los Angeles. Het is een woensdag in juni, half zes in de namiddag. In Californie is het ochtend. Ik krijg een visioen van aarzelend zonlicht, de snelwegen die Los Angeles doorkruisen en boomgaarden met citrusvruchten. De hond van Stan Getz begint te blaffen. Getz roept: 'Jane, stop barking!', en vervolgens verklaart hij door de telefoon dat hij het tegen zijn hond had.

In maart van dit jaar ontving de tenorsaxofonist de Bird-trofee voor jazzmuziek, die uitgereikt wordt tijdens het North Sea Jazz Festival. In het juryrapport staat: 'Getz musiceert met een ogenschijnlijk gemak en combineert een uniek melodische voordracht met een zeer specifieke timing.'

Ik lees het voor en Getz antwoordt eenvoudigweg met 'very nice.'

En na enig aandringen: 'Het is altijd gemakkelijker over jazz te schrijven dan jazz te spelen. De ziel van de jazz is de muziek zelf.' Zijn stem klinkt zacht met af en toe een flard rauwheid. Het is plezierig ernaar te luisteren. Over Getz is herhaaldelijk geschreven dat hij halverwege de jaren vijftig met de bossa nova een come-back maakte, omdat de cool-jazz over zijn hoogtepunt zou zijn. Getz wil niets van het woord terugkeer weten. 'Ik maakte geen come-back, because I was nowhere.'

Als jazz-musicus ben je nooit ergens. Ik weet niet waar mijn ontwikkeling heen zal leiden. Er zijn stijlen die me inspireren en die ik in mijn muziek wil verweven, zoals toentertijd de bossa nova.'

Front

Stan Getz, de blanke jazzmusicus met mediterraan-blauwe ogen, is een lyricus op de tenor. Hij maakt lange sierlijke frasen, elegant, poetisch, sensueel en erotisch. Zijn artistieke credo luidt: 'Muziek is voor mij schoonheid. Koel en toch warm, als een vrouw.'

Zijn toon is vergeleken met het klagende roepen van een tortelduif. Luister maar eens naar Desafinado of Samba Triste van de in 1962 opgenomen bossa nova plaat Jazz Samba met gitarist Charlie Byrd. Een zachte introductie van de gitaar, waarna de tenor van Getz als vanuit de verte lijkt aan te komen zweven, warm en zingend. Het is muziek voor een late zwoele nacht, intiem, maar nooit sentimenteel. Getz' delicate tenor swingt op de maat van de Braziliaanse dansmuziek. Wie op deze tonen de samba danst, moet een verende bewegingsdynamiek van de passen combineren met het beurtelings naar achteren en voren zwiepen van het lichaam.

Het oeuvre van Stan Getz is rijk geschakeerd. Stanley Getz werd in 1927 in Philadelphia geboren als kind van Russische emigranten. Hij groeide op in New York City. Toen hij bijna vijftien jaar was, vielen de Japanners Pearl Harbor aan. Een gebeurtenis die voor de jazz verstrekkende gevolgen had: veel spelers moesten naar het front. Dank zij de opengevallen plaatsen kregen jonge muzikanten als Stan Getz en ook Dexter Gordon een kans op te treden. Getz verscheen in 1941 op het jazzpodium, dat hij niet meer zou verlaten.

In de naoorlogse jaren reist hij kriskras door Amerika om overal te spelen, in de big bands en orkesten. Er is een foto uit 1948, genomen in het Commodore Hotel in New York. Keurige heren in lichte kostuums blazen erop los, zangeres Mary Ann McCall zit in haar satijnen avondjurk terzijde. Getz zit links op de eerste rij, het donkere haar strak achterover gekamd, turend op de partituur en spelend.

Met drie gelijkgestemde tenoristen treedt hij in die tijd op als 'The Brothers'. Ze blazen in de stijl van de grote Lester Young, zonder hem te imiteren. Getz kreeg de goed gekozen bijnaam 'The Sound'. Naast spelers als Zoot Sims en Al Cohn is het geluid van Getz onmiskenbaar in de manier waarop hij de bebop verbindt met de lyrische improvisaties van Lester Young. Op het label Prestige verscheen in 1949 een legendarische plaatopname, getiteld The Brothers. De cool-jazz is geboren, muziek die zich concentreert op kalme ballads die een ijzige schoonheid bezitten. De jazz is niet langer hot. Balladen intrigeren hem. 'Ik concentreer me niet op een enkel aspect van een lied, zoals de tekst of het tempo, 'zegt Getz in de verre Californische ochtend. 'Ik houd van de romantische elementen van eenvoudige melodische lijnen. Ik laat de stemming doen wat ze wil doen. Alles komt van binnenuit.' Het is nauwelijks voorstelbaar dat saxofonist Getz op deze plaat uit 1949 dezelfde is als de man die in 1972 met onstuimige hitte La Fiesta op zijn toeter scheurt of het warme vibrato ten gehore brengt van zijn glorieuze versie van Lush Life. Getz behoorde nooit tot een school. Zijn 'sound' is in alle stijlen terug te vinden: ballade-achtige schoonheid waar af en toe een dolkstoot blues doorheen klinkt, dit alles gespeeld met die warme vloeiende toon van zijn instrument.

Autoradio 'Als ik speel, 'zegt Getz, 'dan denk ik in structuren, ik luister naar de ritmische bewegingen van de andere muzikanten, ik denk in melodieen en bovendien put ik uit mijn kennis van jazz. Dan is er natuurlijk altijd nog de stemming van die avond. Dit gebeurt tijdens het musiceren allemaal tegelijkertijd. Jazz is een kunstvorm die intelligentie vereist. Ik streef naar perfectie, hoewel die nooit te bereiken is. Films als Round Midnight of Bird Lives! zijn te zeer Frans-romantische interpretaties van de jazz-scene. Bird Lives! is morose. Charlie Parker was in werkelijkheid veel intelligenter en humoristischer dan hij op de film verschijnt. Het heeft geen zin hem af te beelden als een verslaafde aan drugs en drank, iemand die overgeeft, altijd te laat komt of gewoon wegblijft. Ik zie Parker liever als een groot kunstenaar. Iemand als hij die denkt in vorm, logica en inhoud, is een kunstenaar. Parker leverde strijd met drugs, iedereen in de jazzwereld heeft ermee te stellen, het is niet nodig daar een hoofdmotief van te maken.'

Ik wil aan Stan Getz duidelijk maken wat zijn muziek voor me betekent en vertel hem van de korte speelfilm die we aan het maken zijn van twee jongens in een auto door Amerika trekken, en naar niets anders luisteren dan naar opnamen van Stan Getz. Dat blijkt geen goed idee. Meteen vraagt hij wantrouwend of het een commerciele film is en of we er geld mee gaan verdienen. Ik ontken heftig. Misschien komt het er nooit van. Het gaat me alleen om het idee: Stan Getz cool, bop of samba spelend op de highway.

Buiten glijdt het Amerikaanse landschap voorbij. 'Ah, dat lijkt me prachtig. Ik luister ook altijd naar jazz in de auto, klassieke muziek draai ik thuis. Ik tast de radiostations af, op zoek naar nieuwe impulsen. Een jazz-musicus moet niet stilstaan, er zijn altijd mogelijkheden om andere stijlen te beproeven, 'new voicings' te ontdekken. Ik wil dat jazz-muziek ziel en oprechtheid heeft, niet alleen maar vertoning is. Daarom bezitten mijn stukken continuiteit van gedachte, vorm en thematische kracht.' Stan Getz heeft de toon van een engel, nog steeds. Al vijftig jaar speelt hij jazz. Zijn muziek is altijd helder, opgebouwd uit zich ogenschijnlijk moeiteloos voortslingerende melodische lijnen. In 1987 trad Getz op in Chicago in de Gold Star Sardine Bar. De Wall Street Journal schreef dat Stan Getz in acht maten de lawaaiige, tjokvolle club doodstil kreeg. 'Getz blies de eerste noten van Blood Count. Het enige dat nog te horen was uit de zaal was het tinkelen van de ijsblokjes in de glazen.'

Getz was toen zestig jaar. Zijn spel nog vitaal, de tenor zingend.

Zijn tournees brachten hem vaak in Nederland. Zijn programma in 's-Gravenhage zal bestaan uit stukken van zijn laatste platen, Anniversary en Apasionado waarin de vroegere samba en bossa nova weer te herkennen zijn. Hij vindt dat er hier een goede democratie is, beter dan die in de Verenigde Staten. 'I love Holland, 'besluit hij het gesprek, 'de mensen zijn er voor het merendeel intelligent. Het klimaat is er treurig. Ze worden graag warm in hun hart door de jazz.'