'Bij strafschoppen gaat het als bij Shakespeare's Hamlet'

ROTTERDAM, 6 juli Strafschoppen spelen dit jaar meer dan ooit een rol bij het wereldkampioenschap voetbal. Iedereen is het er nog steeds over eens dat een goed genomen penalty onhoudbaar is, maar toch wordt er door de topspelers in Italie opmerkelijk veel gemist van elf meter; 31 procent (5 van de 16) tijdens de wedstrijden en 26 procent (10 van de 38) in de extra series. Volgens Peter Blitz, sportpsycholoog uit Amsterdam, is dat voornamelijk toe te schrijven aan de grote druk waaronder de spelers tijdens het toernooi staan. 'Ze beseffen', aldus de deskundige. 'dat alle ogen in de wereld op hen gericht zijn.' Blitz zegt dat de benen van de voetballers 'behoefte hebben aan simpele opdrachten'.

Dat is in het geval van een strafschop de bal in het doel schieten; links of rechts van de keeper of desnoods door het midden. 'Maar', weet Blitz, 'onder invloed van de grote belangen bij het WK denkt zo'n speler ook aan de dingen die hij niet moet doen; niet te zacht schieten en niet te hoog. Hij geeft zijn lichaam ook de opdracht een catastrofe te vermijden. Dat is te veel.'

Volgens Blitz worden verscheidene spelers tijdens zo'n strafschoppenserie overmand door twijfels. 'Aan een kant zouden ze helemaal niet meer in het stadion willen zijn en liever in het bos wandelen.' To be or not to be. 'Het is net Shakespeare, maar Hamlet was ook een aartstwijfelaar.' Blitz is van mening dat de voetballers verzuimen te trainen op die ene strafschop die ze in de wedstrijd krijgen. Dat is in zijn ogen wat anders dan de honderd penalty's die een speler op een middag in een gezellige sfeer op de eigen keeper afvuurt. 'Daarvan gaan er dan 99 in. Waarom train je dan nog, vraag ik me af.'

Het heeft volgens de psycholoog pas nut als de voetballer bij het nemen van een strafschop tijdens een training in zijn verbeelding een situatie creeert waarin hij zich in een vol stadion waant. Blitz zegt dat daar door middel van mentale training op geoefend kan worden. Een goede strafschop heeft volgens hem veel met 'de macht van de fantasie' te maken.

Geluid

Ex-profdoelman Frans Hoek, expert van alles op het gebied van keepen, heeft het in de Verenigde Staten meegemaakt dat footballers op de universiteiten trainden met het geluid van 80.000 toeschouwers op de achtergrond. Hoek vindt dat keepers optimaal gebruik moeten maken van de mogelijke onzekerheid bij de strafschopschutter. Hij spreekt van een psychologische oorlogsvoering. Spelers kunnen zich daar op hun beurt tegen wapenen.

Voormalig international Henk Groot (ex-Ajax en Feyenoord), specialist in het benutten van penalty's, probeerde vlak voordat hij moest schieten altijd de bal in handen te krijgen en zich daarna even afzijdig te houden van de andere spelers. 'Tegenstanders willen je op allerlei manieren van de wijs brengen. Ze schoppen een gat in de grond, het gooien van graspolletjes is een tijd in de mode geweest. En dan wordt er altijd tegen je gepraat, zelfs tijdens je aanloop nog.'

Groot heeft de beste cijfers bij het nemen van strafschoppen in het Nederlandse profvoetbal. In de periode 1963-1970 schoot hij in de competitie 35 penalty's raak en miste niet een keer. Dat deed Groot in dezelfde tijd opvallend genoeg wel op internationaal niveau, tot drie keer toe. 'Dat kwam door de grotere spanning, denk ik.'

Profijt

Jan Reker, trainer van Roda JC, kan begrijpen dat de spanning ook te groot was voor verscheidene spelers die in Italie bij de noodzakelijke series een strafschop moesten nemen. Hij spreekt van een onmenselijke druk die op hun schouders rustte. Reker zou ook liever zien dat niet vijf, maar alle elf spelers aan zo'n strafschoppenreeks moeten meedoen. 'Dat geeft gedeelde spanning, dus ook minder spanning', aldus de trainer. Rekers naam wordt in Nederland altijd in verband gebracht met strafschoppen. Hij bezit een kaartenbak waarin gegevens van ruim 2000 penaltyschutters in binnen- en buitenland zijn opgeslagen. Doelman Hans van Breukelen van Oranje en PSV heeft met name tijdens de EK-eindstrijd tegen Sovjet-Unie en de Europa-Cupfinale tegen Benfica veel profijt gehad van de hulp van Reker. Van Breukelen heeft nu zelf een archiefje, maar belt nog steeds voor elke internationale wedstrijd de Roda-trainer op.

Voor ex-prof Frans Hoek is het normaal dat een doelman zich voor elke wedstrijd verdiept in de manier waarop de tegenstander de strafschoppen pleegt te nemen. Dat gebeurt in de top echter nog vaak niet. Hoek deed het zelf pas in de laatste twee jaar van zijn eigen carriere. Hij belde destijds zelfs collega's of trainers op als hij in de krant las dat er ergens een strafschop was genomen. 'Daar wilde ik dan alles van weten.'

Hoek schat dat hij destijds vijftig procent van de strafschoppen stopte. 'Voor die tijd dook ik altijd in de verkeerde hoek.' Frans Hoek constateert dat de keepers tegenwoordig bij een strafschop veel moeilijker te passeren zijn dan vroeger. Ook de ballen die bij het WK in Italie op paal, lat, over of naast het doel verdwenen (6 van de 15 gemiste penalty's) schrijft hij toe aan de kracht van de keepers. 'De spelers beseffen dat ze scherp moeten schieten om de doelman te passeren.'

Toch wijzen de statistieken niet uit dat er nu minder strafschoppen worden benut. Bij dit WK is dat in vergelijking met die van vier jaar geleden wel heel duidelijk het geval, maar dat lijkt toeval. Hoek: 'Keepers zijn beter geworden bij strafschoppen, maar dat geldt ook voor de spelers. Dat zorgt voor evenwicht.'

In de Nederlandse competitie schommelt het gemiddelde aantal missers al 25 jaar tussen de 20 en 30 procent (zie tabel). De eredivisiewedstrijd met de meest gemiste strafschoppen dateert zelfs van 13 september '64. Drie verschillende spelers van MVV misten toen van elf meter tegen Ajax.

Hoek zegt dat er na een niet benutte strafschop soms sprake is van 'een kettingreactie'.

'Zo'n misser maakt andere spelers onzeker. Die zien het en dan gaat het toch kriebelen.'

Henk Groot wijt zijn misser in het Europa-Cupduel tegen Fenerbahce in '68 aan de reputatie die de doelman van de Turkse ploeg in de voorgaande ronde had opgebouwd. 'Ik wilde het zo zuiver mogelijk doen en raakte de buitenkant van de paal.'

Het komt voor dat een speler een paar keer achter elkaar mist. Dat gebeurde bij Barcelona onder anderen met Johan Neeskens, een vermaard schutter van Oranje, en hij nam daarna nooit meer een strafschop.