Adviseur Bush: hulp Sovjet-Unie nu zinloos

WASHINGTON, 6 juli Voor de Amerikaanse Sovjet-specialist Ed Hewett heeft het weinig zin om grote hoeveelheden geld en goederen te sturen naar de Sovjet-Unie. 'Tenzij je de consumptiegoederen zelf per vliegtuig brengt en afwerpt boven de steden, blijven ze in de containers zitten', zegt hij ironisch.

Hewett heeft president Bush, minister van buitenlandse zaken Baker en hun stafleden vorige week geadviseerd bij de voorbereiding van de NAVO-topconferentie in Londen en de bijeenkomst van de Groep van Zeven (geindustrialiseerde landen) in Houston. Met name in Houston zal de Westerse steun aan de Sovjet-Unie een belangrijk discussiepunt zijn. Hewett, wetenschapper bij het door Democraten overheerste Brookings Institute, is in Amerika een gezaghebbende stem. Zijn briefing voor Bush is typerend voor de grote deelname van beide partijen aan het buitenlandse beleid. Hij zou een jonge broer van Arie van der Zwan kunnen zijn, met diens gezicht, koel analyserende ogen en ringbaardje.

Hij is voorzitter van de Nationale Raad voor Onderzoek in de Sovjet-Unie en Oost-Europa. Hij schrijft een boek over het nieuwe economische Sovjet-beleid tegenover het Westen. Volgens Hewett zijn er twee mogelijkheden voor economische hulp aan de Sovjet-Unie. Het buitenland kan Gorbatsjov persoonlijk helpen zodat hij resultaten kan tonen aan de bevolking. 'We kunnen ervoor zorgen dat hij nieuwe waren kan laten zien in de rekken van de winkels', zegt hij. De tweede mogelijkheid is het direct helpen met economische hervorming. 'Dan moeten we voorwaarden stellen aan de hulp', zegt hij.

Met name het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken heeft volgens hem een 'activistische' benadering om Gorbatsjov persoonlijk te helpen. Buitenlandse Zaken heeft meer invloed op Bush dan de Nationale Veiligheidsraad die hardere accenten legt.

Hulp aan de Sovjet-Unie moet volgens Hewett slechts gegeven worden als ze de ontwikkeling naar een markteconomie bevordert. 'Wij gaan onze hulp dus binden aan duidelijk bewijs dat ze echt wat aan de economie aan het doen zijn', zegt hij. 'Uiteindelijk zal Bush dichter bij mevrouw Thatcher dan bij bondskanselier Kohl komen. Dat is ook een verstandige positie.'

'Als we echt geld in de Sovjet-economie willen steken, moeten we dat niet doen in de economie zoals ze nu bestaat. Het is zo chaotisch en er worden zo veel hulpmiddelen verspild. Van de machinerie die door Gorbatsjov uit het Westen is geimporteerd, is eenderde nog niet geinstalleerd. De garantieperiode is al afgelopen. Waarom zou ik ze meer machines geven als ze niet kunnen installeren wat ze hebben gekocht?' 'De mensen die voedsel en consumptiegoederen naar de Sovjet-Unie willen sturen, beseffen niet dat transport en het opslagsysteem een groot probleem zijn. In havens en in containers liggen consumptiegoederen die het land niet in kunnen. Als je de helft van de aardappelen tussen het veld en de tafel verliest, dan heb je een probleem dat niet met de hoeveelheid heeft te maken maar met de aanvoer.' Het kapitaal voor de Sovjet-Unie moet gekanaliseerd worden via joint venture-banken. Die banken moeten alleen geld uitlenen aan particuliere of cooperatieve ondernemingen of aan staatsbedrijven die aandelen hebben uitgegeven. 'Je moet alleen geld uitlenen aan bedrijven die het ook echt als geld beschouwen', aldus Hewett. 'Nu is er alleen speelgoedgeld. Dit geleende geld moet echt worden terugbetaald.' Uitsluitend bedrijven die zich in de economische voorhoede bevinden, moeten steun ontvangen. 'Deze benadering wordt hier bij de voorbereidingen voor Houston serieus besproken', weet hij. 'Het enige probleem is dat het meeste geld uit Duitsland zal komen. Uiteindelijk zullen de Duitsers moeten bepalen wat ze gaan doen.' Hij vreest dat de Duitsers niet erg geinteresseerd zijn in het stellen van voorwaarden aan leningen. 'Ze hebben die voorwaarden al', zegt hij. 'Als jullie, Russen, ons niet storen bij de eenmaking van Duitsland en bij het lidmaatschap van de NAVO, dan schrijven wij, Duitsers, een cheque voor jullie uit.'

De Duitsers zullen weinig belangstelling hebben voor iemand die deze overeenkomst nog ingewikkelder wil maken. Hewett weet wat hij kan verwachten tijdens de top in Houston. 'Thatcher begint te praten en Bush zal haar in het algemeen steunen', zegt hij. 'Uiteindelijk zullen ze komen met een verklaring dat ze Gorbatsjov helpen. Er zullen bedragen worden genoemd maar het meeste zal uit Duitsland komen. Mogelijk zal er ook gewag worden gemaakt van een speciale betrekking tussen de Sovjet-Unie en het Internationale Monetaire Fonds met een stabilisatieprogramma als quid pro quo.' Hewett vindt het Nederlandse voorstel tot een Europese energiecommissie met de Sovjet-Unie interessant. 'Speciaal in het begin van de jaren tachtig rekende de Sovjet-Unie erop heel wat meer gas te verkopen dan achteraf mogelijk was', zegt hij. 'De regering-Reagan was ertegen. Ze wilde niet dat West-Europa afhankelijk werd van Sovjet-gas. Nu is het mogelijk om het gas op commerciele schaal te exploreren. De Sovjet-Unie staat op het punt om concessies te geven. Ook voor boringen aan de kust hebben ze buitenlandse hulp nodig.' Hewett verwacht dat Bush heel wat positiever zal staan tegenover samenwerking op het gebied van Europese energie dan zijn voorganger Reagan. 'De houding van de Amerikanen tegenover de Sovjet-Unie is snel aan het veranderen. Ik denk dat het uitgangspunt is: we willen helpen. We willen niet in de weg staan.'

'Het probleem van de regering-Bush is dat de Amerikaanse invloed op de Sovjet-Unie op een gegeven moment sterk zal zijn gedaald door de manier waarop de betrekkingen tussen Europa en de Sovjet-Unie zich ontwikkelen. Nu wapenbeheersing een minder belangrijk vraagstuk wordt, gaan economische vraagstukken zwaarder tellen.'

'Het gaat dan om Europa, speciaal Duitsland. Japan staat ook klaar. Er moet nog een overeenkomst worden gesloten met de Sovjet-Unie over de Koerillen-eilanden. De Verenigde Staten zullen prachtig klinkende zedelijke verklaringen afleggen maar daar blijft het bij, denk ik. Er zullen hier allerlei nieuwe plannen worden bedacht om Amerika op het continent te houden.' Toch heeft de Sovjet-Unie nog veel respect voor de Verenigde Staten, 'meer dan de VS verdienen', aldus Hewett. Amerika en de Sovjet-Unie zijn allebei grote landen. Als de Sovjet-Unie en de Oosteuropese landen met meer succes exporteren, krijgt de Europese Gemeenschap indigestie. Die landen zullen produkten exporteren die direct uit Spanje, Portugal en Zuid-Italie komen. De Europese Gemeenschap zal misschien in economisch opzicht niet zo gastvrij zijn als het er nu uitziet. Maar ja, Oost-Europa kan het ook zelf verpesten.' Autonomie voor de Sovjet-republieken is volgens Hewett in het belang van het Westen en van de Sovjet-Unie zelf. Dergelijke decentralisatie schept betere economische perspectieven. De republiek Rusland heeft 150 miljoen inwoners en zou heel wat conservatiever kunnen zijn dan de huidige Sovjet-Unie.

Andere republieken hadden een matigende invloed. Daarom hebben de zeven landen die aan de topconferentie deelnemen zo veel belang in het helpen van Gorbatsjov. 'Ze zijn ervan overtuigd dat hij ondanks al zijn zwakten beter dan een onbekende in staat is om een vreedzame overgang in de Sovjet-Unie te bewerkstelligen', zegt hij. 'Hij heeft heel wat gedaan in het verleden.' Gorbatsjovs fouten hebben hem minder belangrijk gemaakt. Hij heeft te lang getwijfeld over economische hervormingen, hij trad onhandig op bij de verkiezing van de president van de Opperste Sovjet van Rusland, Jeltsin. Hij was niet in staat om de afgevaardigden tot het partijcongres te selecteren. Hij had zich beter kunnen laten verkiezen, want hij was populairder dan de alternatieve kandidaten.

Nu is de bevolking zo cynisch over leiders in het algemeen dat niemand veel geloofwaardigheid heeft, wie hij ook is. Jeltsins populariteit is tijdelijk. Na een tijdje gaan ze hem de schuld geven. Nu hij zo populair is, kan hij bepaalde dingen misschien beter doen dan Gorbatsjov. Het heeft volgens Hewett geen zin om zomaar de prijzen te verhogen, zoals Gorbatsjov aanvankelijk probeerde. Prijzen moeten verhoogd worden, maar het gaat om de vraag wanneer. Volgens Hewett dan pas als er een compleet hervormingsprogramma klaar ligt en als er ook een aantal consumptiegoederen gereed staan zodat de mensen de verschillen in de toevoersituatie zien.

De meeste prijsstijgingen moeten niet zozeer gelden voor bestaande produkten als wel voor nieuw te introduceren produkten. Hewett: 'Dan kun je nog een lokaal socialistisch brood verkopen voor vijf kopeken maar daarnaast een heerlijk Frans broodje tegen vijf roebels aanbieden. Met het prijsverschil is er dan ook een kwaliteitsverschil. Hongarije heeft het gedaan.' Er heerst nu gevaarlijke wanhoop in de Sovjet-Unie. Hewett ziet de jonge economen die hij kent allemaal de moed opgeven. Ze gaan naar het buitenland en willen niet werken voor de overheid. 'Er is geen toekomst hier', zeggen ze.