Vaclav Havel, een zeer zichtbare president

ROTTERDAM, 5 juli Veertien jaar lang is de president van Tsjechoslowakije onzichtbaar geweest: Gustav Husak, de 'president van het vergeten', zoals Milan Kundera hem heeft genoemd, de architect van de normalisering, is veertien jaar een stille, genegeerde ondertekenaar van wetten en decreten geweest. Als hij zich ooit vertoonde, dan slechts bij de plechtige gelegenheden van socialistische verjaardagen en bij staatsbezoeken van bevriende collega's uit broederlanden, waarbij hij zijn houten redevoerinkjes met veel voorspelbaars oplepelde: een vreemde in eigen land.

Sinds een half jaar heeft Tsjechoslowakije een president die er alles aan heeft gedaan om het ambt van eerste burger een ander aanzien te geven en met succes, zoveel succes dat bij voorbaat vaststond dat het pasgekozen Tsjechoslowaakse parlement het vandaag zou prolongeren. Zelfs de communisten hadden zich voor zijn herverkiezing uitgesproken.

Havel, als dissident het symbool van de 'parallelle wereld' naast de officiele facade van een socialisme waarin niemand meer geloofde, is symboolfiguur gebleven nu echter van zijn land zelf. Hij is deze zes maanden een zeer zichtbare en een zeer actieve president geweest. Waar Husak hooguit Moskou aandeed, en de hoofdsteden in de socialistische buurt, heeft Havel in die zes maanden op acht reizen twaalf landen bezocht, van de Sovjet-Unie tot de VS en van Israel tot IJsland. Waar Husak in zijn Hradscin bleef, toerde Havel in die zes maanden (waar nog de drie weken afgaan waarin hij door een operatie was uitgeschakeld) eenentwintig keer op werkbezoeken door de Tsjechoslowaakse provincie. Zijn aantal vrije dagen in zes maanden: vier. Voor het toneel heeft Havel dit halve jaar niets geschreven. Hij heeft echter wel, met al dat gereis, Tsjechoslowakije een nieuw imago gegeven: Tsjechoslowakije is weer iets, in de wereld.

Een onorthodoxe president. Zijn herverkiezing wordt vandaag niet gevierd met een mooie parade van het leger, maar met een straatfestival met clowns en goochelaars en bier en worstjes. Het is Havels stijl: een gezellige jongen is hij, en hij doet zijn best het te blijven. Een onorthodoxe president, want de presidentiele stoet bestaat in Praag niet langer uit uniforme zwarte auto's die op een begrafenisstoet leek maar uit auto's van uiteenlopende merken en met uiteenlopende kleuren, en de kostuumontwerper van de film Amadeus is aan het werk gezet om de presidentiele garde opnieuw aan te kleden, en bezoekers komen hun president soms tegen in zijn eigen paleis, zoekend naar soep, want als hij geen soep krijgt moet hij naar de kroeg en dat kost teveel tijd. Havel is een president die in Washington het Congres kan toespreken en diezelfde avond in een kroeg in New York kan doorzakken met een oude vriend en die in Canada met alle geweld een van die mooie motoren van zijn politie-escorte kan beklimmen en even lekker 'VROEMMM' kan roepen. Niet alles is clownesk geweest: Havel heeft dit halve jaar ook de nodige serieuze initiatieven ontplooid en fouten gemaakt, ook dat. Hij heeft zich opgeworpen als de president van de verzoening: iedere Tsjechoslowaakse burger heeft zijn verantwoordelijkheid voor de morele ruine waarin Tsjechoslowakije onder het socialisme is herschapen en het is, zo luidde kort samengevat Havels boodschap, ieders verantwoordelijkheid daar iets aan te doen. Het is een boodschap die, enkele incidenten over het optreden van de vroegere machthebbers ten spijt, over het algemeen goed is begrepen.

Vier keer hebben initiatieven van de president tot kleine controverses geleid. De eerste keer gebeurde dat in januari, toen bij een presidentiele amnestie veel gevangenen vrijkwamen teveel, volgens sommigen: Praag werd daar maar onveilig van. Het tweede incident betrof Havels mening over de gedwongen verbanning van miljoenen Sudeten-Duitsers na de oorlog, een actie waarbij honderdduizenden mensen om het leven kwamen. Dat dat nog altijd een taboe is in de Tsjechoslowaakse politiek ondervond Havel al snel: toen hij zich voorstander verklaarde van openlijke excuses aan Duitsland viel het hele land over hem heen. De communisten reageerden in februari furieus, toen Havel tijdens een bezoek aan een van de ecologische rampgebieden van Noord-Bohemen het vorige bewind de schuld gaf van de schade die het tonnenfetisjisme het milieu heeft toegebracht. Rude Prtavo, het partijblad van de communisten, nam de president dat hoogst kwalijk. Het was voor Havel geen belemmering om later die maand de communisten nogmaals de mantel uit te vegen door bij de herdenking van de februari-coup van 1948 te spreken van 'een roemloze overwinning van de reactie op het werkende volk', een formulering die de communisten vertrouwd in de oren moet hebben geklonken, zij het dat die vroeger in een wat andere zin werd gebezigd.

Een vierde incident veroorzaakte Havel voor vlak voor de recente parlementsverkiezingen, toen hij even vergat dat hij boven de partijen staat en de kiezers onomwonden opriep op het Burgerforum en de Slowaakse zusterorganisatie Publiek tegen Geweld te stemmen. Een nodeloos incident, omdat iedereen zijn voorkeur kende en omdat die twee organisaties ook zonder Havels steun de verkiezingen wel zouden hebben gewonnen.

Er zijn er die Havel nog iets kwalijk nemen: de grote invloed van zijn presidentiele adviseurs, die zich inmiddels hebben ontwikkeld tot een soort schaduwregering die op sommige punten de echte regering concurrentie aandoet. Als die raad zou bestaan uit politiek en economisch competente adviseurs, zou dat nog acceptabel zijn, zo betogen de critici, maar het gaat in de meeste gevallen om vrienden van Havel uit de kunstwereld, die niet uitblinken door kennis van zaken waar het economie en politiek betreft. Tenslotte wordt hem niet door iedereen in dank afgenomen dat hij weliswaar alles doet om Tsjechoslowakije weer een plaats op de wereldbol te geven, maar zijn grote autoriteit en populariteit niet of te weinig gebruikt om impopulaire maar noodzakelijke economische hervormingen te helpen doordrukken. Een plaats in de atlas is mooi, zo betogen de critici, maar hervormingen zijn belangrijker en kunnen bovendien niet wachten. Het zou beter zijn als Havel zijn reislust zou bedwingen om thuis de regering wat meer te steunen bij het puinruimen en bij de opbouw van een nieuw systeem.

Er zijn echter veel critici die hem al die tekortkomingen kwalijk nemen. Om een meerderheid van de burgers gaat het in elk geval niet. Volgens een recente opiniepeiling is Havel veruit de populairste man in zijn land: 86 procent van de ondervraagden heeft een positieve mening over hun president. En 83 procent van het parlement herkoos hem vanochtend.