Grootste deel van Sovjet-politburo keert niet terug

MOSKOU, 4 juli Bijna alle zetels van het politburo zijn gisteren op het 28ste congres van de communistische partij van de Sovjet-Unie vacant gekomen. Nikolaj Sljoenjkov en Vitali Vorotnikov namen gisteren om gezondheidsredenen ontslag en kandidaat-lid Aleksandra Birjoekova ging met pensioen. Lev Zajkov had al eerder laten weten niet te willen terugkeren in het hoogste gremium en minister van buitenlandse zaken Edoeard Sjevardnadze en Aleksandr Jakovlev stellen geen prijs op voortzetting van hun werk in het politburo. De weg staat open voor een geheel nieuwe politieke leiding en de samenstelling van het lopende partijcongres in aanmerking genomen zal deze niet progressief van aard zijn. Gorbatsjov heeft zichzelf behoorlijk in een isolement gewerkt. Toch wil hij de stap niet nemen om de partij aan haar lot over te laten. De laatste weken is gebleken dat de conservatieve stroming in de partij sterker en beter georganiseerd is dan de progressieve, en deze aan de haal laten gaan met het immense partijapparaat vindt Gorbatsjov kennelijk gevaarlijk.

Bij de opening van de debatten overheerste vanochtend meteen weer de conservatieve toon. De Oekraiense partijleider, Stanislav Goerenko, deed een felle aanval op de politburoleden die verantwoordelijk zouden zijn voor de teloorgang van de ideologie, Vadim Medvedev en Aleksandr Jakovlev. Hij riep het congres op zich te ontdoen van 'hen die een openlijk vijandige positie innemen ten opzichte van de CPSU en de socialistische keuze van het volk'.

Het is tijd, zei hij, 'op te houden met de zelfkastijding en het kannibalisme en eindelijk onderscheid te maken tussen de echte fouten en missers en de ons toegeschreven kwaadaardige leugenpraat'.

De hervormingsgezinde Moskouse partijleider, Joeri Prokofjev, werd vanochtend lang het spreken onmogelijk gemaakt. Toen hij eenmaal aan het woord kwam waarschuwde hij nadrukkelijk voor een beeindiging van de hervormingskoers: dat zou de Sovjet-Unie, zei hij ', aan de rand van de beschaving' brengen.

Gorbatsjov heeft weinig te zoeken in partij

Minister Sjevardnadze verdedigde gisteren met vuur zijn buitenlandse beleid. Hij sprak zich voor het eerst echt uit over de veranderingen in Oost-Europa. De vraag wordt mij wel gesteld, aldus Sjevardnadze, of het uiteenvallen van Oost-Europa geen zware nederlaag van de Sovjet-diplomatie is. 'Het antwoord is nee. Wij hebben ons niet ten doel gesteld de liquidatie tegen te houden van administratieve commandostructuren en totalitaire regimes, die andere landen vreemd zijn en hun zijn opgedrongen.'

De komst naar Moskou van een hele nieuwe generatie democratisch gekozen leiders van het Warschaupact zei Sjevardnadze niet als een diplomatieke nederlaag maar juist 'als een grote overwinning' te beschouwen.

Sjevardnadze een Georgier raakte bij zijn toespraak duidelijk geemotioneerd en begon slechter Russisch te praten. Hij zei dat de politieke leiding de ontwikkelingen in Oost-Europa had voorzien en voorvoeld. 'We voelden dat er tragische dingen te gebeuren stonden als er geen serieuze veranderingen zouden plaatsvinden in die landen', aldus de minister. Hij verdedigde het nieuwe politieke beleid ook met cijfers. De wapenwedloop heeft het Sovjet-volk in twintig jaar 700 miljard roebel gekost. 'Als we doorgaan met een kwart van ons budget aan militaire uitgaven te besteden zullen we het land te gronde richten. Wat heb je aan een defensie en een leger voor een failliet land en een arm volk?', riep Sjevardnadze. 'Het is zinloos een systeem te verdedigen dat heeft geleid tot economische en sociale ruinering. Je kunt je tot de tanden bewapenen en eeuwig bang zijn voor de vijand, maar je kunt ook de zekerheid scheppen dat er geen vijanden meer zijn.'