Bruisend festival van nieuwe mediterrane muziek

'Het leven kan slechts achteraf worden begrepen, maar het moet voorwaarts worden geleefd', zo filosofeerde Soren Kierkegaard. In het Festival Nieuwe Muziek te Middelburg echter tracht een dertigtal jonge componisten in lezingen lijnen uit te zetten voor de toekomst. Ik beluisterde de afgelopen dagen vijf Italianen, drie Grieken, twee Spanjaarden en componisten uit Malta, Israel en Joegoslavie, want het thema dit jaar is Muziek uit de Mediterranee. Lezingen: deze veertiende jaargang van het Zeeuwse festival koestert de informatieoverdracht, en research is altijd al een sterk punt geweest bij programmeur Ad van 't Veer. Ik denk met name aan de workshops van Morton Feldman. Een nachtconcert op vrijdag het feest duurt tot en met 7 juli en is dit maal ingekort van drie weken tot tien dagen is gewijd aan Feldmans zestig minuten durend Three Voices, een eerbetoon aan de componist die van 1985 tot '87 de masterclass in Middelburg voor zijn rekening nam. Andere figuren die voorheen aandacht kregen zijn Xenakis, Scelsi, Kurtag, B. Schaffer en Cage. Niet de meest toegankelijken! Het organiseren van een dergelijk festival in een cultureel minder rijk bedeeld gebied mag een tour de force heten. In 1983 viel het weg en het scheelde een haar of het festival had ook dit jaar verstek laten gaan. Men kent de problematiek: het rijk schuift af op de provincie, de provincie op de gemeente, de gemeente op het rijk en zo voort. Een snel gerealiseerd convenant van samenwerking met de IJsbreker en Gaudeamus schonk de subsidienten weer vertrouwen.

Plaatsten de vorige festivals de belangrijkste gebeurtenissen in het weekeinde, het huidige Mediterranee-feest compleet met flamenco en Catalaanse rumba, salsa- en raiband, jazz en funkrock werkt als een vitamine-injectie van drie a vier lezingen per dag met concerten tot ver na het middernachtelijk uur, bruisend en levendig, met zelfs klanken uit de tuintent van de Kloveniersdoelen. Het festival werd passend geopend door I Mamuthones met een eeuwenoud herdersritueel uit Sardinie: een processie door de hele stad.

Tijdens de ontmoeting van Gorbatsjov en Bush in Malta werd daar een congres gehouden over muziek uit het Middellandse-Zeegebied en ook uit Malta kwam de eerste componist die zich op het festival presenteerde: Charles Camilleri. Helaas, zijn credo klonk wat mager: de hedendaagse componist moet de waarheid zien te vinden in de structuur van de willekeur. Willekeurig en uitwisselbaar klonk inderdaad zijn Interchangeable Galaxies voor fluit en piano. Met een offerande aan de slotbladzijde van Messiaens Le Merle Noir en aan het eind van het vierde deel een vreeswekkend tumultuoso. Gerard Bouwhuis deed in het eerste weekeinde al verschillende keren de vleugel ontstemmen. George Koumendakis sprak bescheiden van een Small Concerto for Piano, maar de repetities van dit vulkanische muziekstuk drongen door tot in de Kleine Zaal, waar Ivan Fedele een lezing hield en vulden de rusten van de ascetisch-kale Cinq Etudes Boreales voor piano uit 1990. Veel werken beleefden hier hun wereldpremiere. Fedele is een adept van Donadoni, wiens discipelen in Middelburg opmerkelijk aanwezig zijn. Dat was trouwens ook de laatste jaren het geval bij het Gaudeamus-concours, waar dit jaar van de elf componisten maar liefst zeven Italianen zijn geselecteerd. Met zijn piano-etudes hoopt Fedele een nieuwe weg in te slaan, hoopt hij zich te bevrijden van de gebruikelijke decoratief-virtuoze Italiaanse schrijfwijze. Fedele houdt overigens niet van speculaties en hield zich aan een analyse sec.

Luca Francesconi daarentegen heeft geen boodschap aan Kierkegaard en waagt zich wel degelijk aan toekomstbeschouwingen en filosofieen. Hij draagt de last van zijn hele generatie met zich mee, voelt zich verantwoordelijk voor de weg die de avant-garde inslaat. In zijn Da Capo voor negen instrumenten zorgen klarinet, fluit, vibrafoon, viool en altviool voor een trillend klankveld van zacht zoemende tremoli, dat allengs leidt tot het vervoerende extatische, voor Francesconi de enige zin van de muziek.

De meest overtuigende bijdrage van de Italianen was dit keer van de hand van Mario Garuti: Ambiance voor vibrafoon en Il Vuoto e la Virgine voor harp. Het gevarieerde harpstuk is nog te traceren als Italiaans, maar de korte vibrafoonsolo allerminst: een pagina slechts met lang aangehouden akkoorden. Maar wat voor een pagina! Soms lost een bovenstem op, soms klinkt een voorslagje, en dat is dan alles: streng ingehouden muziek die aankomt als bij Morton Feldman.

Claudio Ambrosini weet het allemaal helder en boeiend uit te leggen. Uitgedaagd door de subtiele fluisterstijl van Salvatore Sciarrino ging hij op zoek naar een krachtige muziek, die naar zijn idee niet zozeer met luidheid heeft te maken als wel met energie: 'Er schuilt energie in de teerste dingen, in liefkozingen, in stilte'.

Bij Francesconi is de muziek als vervoering en bij Ambrosini als energie 'die aan het begin is aangeboord tot de vorm is voltooid'.

Helaas vond ik zijn lezing boeiender dan zijn iets te voorspelbare De Vulgari Eloquenzia.

De Spanjaard David del Puerto weet in Canto de las dos Naturalesas heel wat klankfantasie te investeren en zowat alles te gebruiken wat de avant-garde heeft te bieden tot ruimtelijke effecten toe, maar hij lijkt wat richtingloos. Dat is een probleem bij de meeste avantgardisten. Probleemloos klinkt de verrukkelijk lichte Etude Chromatique voor viool en piano van Dimitri Terzakis. Voor violisten die weer eens wat anders willen dan Ravels Tzigane van harte aanbevolen, de expressieve solo aan het slot is hier alleen omgedraaid. Dan was er nog een curieus stuk voor gitaar, mandoline en harp van de Joegoslaaf Tomasz Svete, die in Wenen bij Friedrich Cerha studeert. Zijn Objet trouve ... .perdu citeert Bachs Johannes Passion op een Kagel-achtige wijze door slaan met de vuist terwijl bij de mandoline Judas aber der ihn verriet klinkt, te spelen met 'Erstickte Saiten'. Vergeten wij niet dat Kierkegaard, gevraagd naar de zijns inziens prettigste eigenschap, koos voor de humor.

    • Middelburg. Radio-Opnamen voor Vpro
    • Solisten. Gehoord
    • Serenade Trio
    • Xenakis Ensemble
    • Trio Melica Milaan