Jakovlev lucht in doodstil Congres zijn hart

MOSKOU, 3 juli Politburolid Aleksandr Jakovlev tekende gisteren op de eerste dag van het partijcongres onder donderend applaus naar alle waarschijnlijkheid zijn politieke doodvonnis. 'Dit zijn zware minuten voor mij', zei hij, en: 'Dit zal wel mijn laatste congres zijn. Maar eindelijk is voor de partij het moment aangebroken om te spreken over edelmoedigheid, naastenliefde, eer en geweten en het vuil, de haat en de achterdocht van de voeten te schudden. Het is tijd om een einde te maken aan de burgeroorlog die wij maar niet achter ons kunnen laten'. Terwijl hij sprak in de doodstille zaal zat achter hem in het presidium een van zijn aartsvijanden, de conservatieve nieuwe partijsecretaris van de Russische communistische partij, Ivan Polozkov, zuur te kijken; diens buurman, de Georgische partijsecretaris Givi Goembaridze knikte daarentegen instemmend bij ieder woord van Jakovlev.

Jakovlev, de linkse rakker van het politburo, door Gorbatsjov uit Canada gehaald waarheen hij door Brezjnev als ambassadeur was verbannen, schietschijf van de conservatieven wegens zijn aandeel in de nieuwe buitenlandse politiek en de 'uitverkoop' van Oost-Europa, zijn streven naar openheid en de afschaffing van censuur, zijn doorslaggevende rol bij de erkenning van de geheime protocollen van het Molotov-Ribbentroppact, heeft de laatste stap gezet. Als derde politburolid trad hij gisteren naar voren om voor het congres verantwoording af te leggen over zijn vijf jaar durende deelname aan de perestrojka en zijn rede werd met langdurig applaus beloond. Er is een ramp gebeurd met de partij, aldus Jakovlev, want van een 'partij van revolutionaire ideeen' is zij verworden tot een 'partij van de macht' en haar belangrijkste contradictie is gelegen in de 'wrede botsing tussen het inspirerende idee van de volksmacht en de demoraliserende praktijk van de volksonderdrukking'.

Hoe lang heeft het niet geduurd, zei Jakovlev, om te begrijpen dat een monopolie op de waarheid dodelijk is? Alleen een geradicaliseerde, naar links opgeschoven en verjongde partij kan het land verder voeren. De conservatieve tendensen, die steeds vaker de kop opsteken, zijn een gevolg van het feit dat de partij nog tot op grote hoogte de gevangene is van het systeem van maatschappelijke stagnatie, dat is ontstaan door het regime van de persoonlijke macht, zei Jakovlev vol overtuiging. 'Het is die ruggegraat van het autoritaire organisme die de perestrojka probeert te doorbreken' en die in bepaalde kringen 'helse woede' wekt. Maar Jakovlev ging nog verder. Hij schetste zijn betrokkenheid bij de uitwerking van de nieuwe buitenlandse politiek. Wie de schuld draagt voor de koude oorlog is niet meer relevant, zei hij. 'Dat gruwelijke tijdperk heeft de kwestie aan de orde gesteld van de sterfelijkheid van het menselijk geslacht. Progressieve geesten van onze eeuw als Einstein, Kapitsa, Russell en Sacharov hebben daar al lang geleden op gewezen. De politiek heeft dat pas veel later erkend en pas sinds de perestrojka is zij praktisch gaan handelen'.

De normalisering van de buitenlandse betrekkingen heeft volgens Jakovlev ook belangrijke binnenlandse gevolgen. 'Door de normalisering van de buitenlandse betrekkingen veranderen we ook het morele klimaat thuis, scheppen we rust, maken een einde aan de angst, verminderen we de geestelijke behoefte aan een vijand en creeren we een reele kijk op de wereld en onze mogelijkheden'.

Afmattend

Jakovlev sprak ook over het 'loodzware, geestelijk afmattende' werk in de politburocommissie over de politieke repressie tijdens het stalinisme, die al meer dan een miljoen mensen heeft gerehabiliteerd. Hij stelde in dit verband de vragen waarop de partij tot op heden geen antwoord heeft gegeven: 'hoe is de terreur mogelijk geweest, hoe functioneerde het mechanisme, hoe is het zijn organisatoren gelukt de partij, de staatsinstellingen en de maatschappij onder zich plat te walsen, en waarom heeft niemand geprotesteerd?' Het wegvoeren van honderdduizenden boerengezinnen tijdens de collectivisatiecampagne noemde Jakovlev de 'meest gruwelijke misdaad'.

Er mogen geen geheimen meer zijn, geen leugens en halve waarheden, geen dubbelzinnigheden. Nooit eerder heeft een hoge politicus-in-functie de dingen zo keihard bij hun naam genoemd als Jakovlev gisteren. Zelfs Gorbatsjov kan of wil zich tot op heden niet bevrijden van het eufemistische en versluierende partijjargon, dat in de Sovjet-Unie 72 jaar lang de wens voor de werkelijkheid heeft uitgegeven.

Over zijn werk in de commissie voor glasnost zei Jakovlev er alleen spijt van te hebben dat hij niet vasthoudender was geweest bij het vrijgeven van verboden films en boeken. 'We hebben ons bevrijd van de schande van het onderdrukken van de vrijheid van de kunstenaar.'

En is niet daar juist de bodemloze afgrond ontstaan tussen woord en daad, waarmee de hele maatschappij nog worstelt? Met een voorbeeld uit het religieuze leven illustreerde Jakovlev de zinloosheid van de debatten over het invoeren van de vrije markt. Tweeduizend jaar geleden joeg Christus de farizeeers uit de tempel en pas anderhalf jaar geleden heeft de paus erkend dat zelfverdiende rijkdom de geest verrijkt en het leven van de mens aangenamer maakt. 'Wij zullen met onze scholastische discussies over de markt dat record in telaatkomen toch niet herhalen?' Gorbatsjov, die zelf een vlakke en voorzichtige rede hield, zat er strijdvaardig bij rond te kijken. Er zijn twee verklaringen te bedenken voor Jakovlevs zelfverbranding. Of Gorbatsjov en hij hebben de rollen verdeeld, waarbij Jakovlev de risico's neemt en Gorbatsjov opnieuw buiten schot blijft, of Gorbatsjov heeft Jakovlev, overigens ook lid van de presidentiele raad, aan de conservatieven 'verkocht' in ruil voor zijn eigen aanblijven, waarop Jakovlev, die gisteren zei geen politieke ambities meer te hebben, heeft besloten voor het laatst zijn hart te luchten. Geruchten over een politieke koehandel tussen Gorbatsjov en de conservatieven wijzen op het laatste.

Paradoxaal genoeg was Jakovlevs rede voorlopig de enige die op enthousiast applaus kon rekenen. Gorbatsjov moest het met heel wat minder doen. Het is dus nog maar de vraag of het congres Jakovlev inderdaad weg zal stemmen. Jakovlevs rede was de eerste serieuze poging om de schuld voor 72 jaar wanbeleid op zich te nemen en daar zit het gedesillusioneerde volk op te wachten. Als de conservatieven Jakovlev beentje lichten laten ze daarmee opnieuw zien dat ze alleen geinteresseerd zijn in het behoud van hun eigen positie. Dat zal de neergang van de communistische partij bespoedigen. 'Ik ben een gelukkig mens', zei Jakovlev aan het slot van zijn rede, 'want ik ben deelgenoot geweest van de grootse vernieuwing van een groots land, dat een historische tocht maakt naar de wereld van de vrijheid.'