Het weekeinde waarin de Oostduitse mark verdween

Het was meer dan de invoering van nieuw geld, het was 'een belangrijke stap op weg naar de Duitse eenheid'.

Iedere West- of Oostduitse politicus begon daarmee dit weekeinde zijn verklaring. De bevolking van de 'nog-DDR' stond gisteren weer een keer in de rij. Dat was om de nieuwe harde D-marken in handen te krijgen, geld waarmee de mensen alles kunnen kopen. Een verslag van weer een historisch weekeinde in Berlijn. Zaterdag 30 juni, 16.00 In de laatste uren van zijn bestaan stijgt de Ostmark in waarde. Wie twee weken geleden onderhandelde met de zwartwisselaars voor station Zoo in West-Berlijn kon voor een Westduitse D-mark wel tien Oostduitse marken krijgen. Op de valreep is de koers gestegen tot bijna 1: 2, en dan nog zijn de handelaars niet geinteresseerd in transacties van minder dan honderd D-mark. Hoe het komt weet eigenlijk niemand. Misschien is het schaarste. De meeste Ostmarken zijn immers de afgelopen weken, na urenlang in de rij staan voor de Sparkassen, door DDR-burgers al gedeponeerd op rekeningen waarop ze vannacht automatisch in D-marken zullen veranderen. Tot 6 juli kunnen DDR-burgers hun bankbiljetten, bestemd voor de oven, nog inleveren. Zaterdag, 17.00 De wachthuisjes aan een nieuw geopende doorgang door de muur worden alweer afgebroken: tegelijk met de invoering van de D-mark, over zeven uur, staakt de Nationale Volksarmee van de DDR ook elke schijn van grenscontrole. Ze hingen de laatste dagen toch al doelloos en somber voor hun wachthuisjes. Nog is overal in de stad duidelijk waar West ophoudt en Oost begint: andere auto's geparkeerd, andere kleren, slechtere schoenen, een wegdek met gaten, gammele trams en verwaarloosde gevels. Zaterdag, 18.00 De meeste winkels rond de Oostberlijnse Alexanderplatz bleven vandaag gesloten. Een enkele zaak heeft een stalletje ingericht, waar mondjesmaat brood, yoghurt en eieren tegen Ostmarken te koop zijn. Menigeen zag zijn voornemen, met de laatste Ostmarken nog voor maanden in te slaan, de mist ingaan. De weinige cafe's en snackkarren die geopend zijn, laten de klant de keus van betaling in D-mark of Ostmark. Ook hier is de koers 1: 2. Kilometerslange files staan voor de pompstations. De autobezitters hopen nog voor middernacht aan de beurt te zijn, voordat D-mark en nieuwe, verhoogde bezineprijs toeslaan.

Bij de Kaufhalle in de Leipziger Strasse, vlakbij het voormalige Checkpoint Charlie, werkt het personeel over om de schappen opnieuw in te richten. Daar liggen ze dan, de lang verwachte twintig soorten koekjes in cellofaan-verpakking. Op straat staan DDR-burgers wat sceptisch te kijken naar het nieuwe aanbod, dat ze eerder al in West-Berlijn in de winkels hebben zien liggen. In deze Kaufhalle is van DDR-produkten niets meer te bekennen, alles komt uit het Westen. Slechts de manier van uitstalling verraadt nog een socialistische hand: steeds tientallen eendere blikken of potten in de etalage. Zaterdag, 00.00 In het voormalige cultuurpaleis van het ministerie van staatsveiligheid, in een buitenwijk van Berlijn veilig verscholen achter hoge muren en hekken, vindt het bal Tanz um die D-mark plaats. Waar eens de politieke politie zich verpoosde, wordt nu onder luid gejoel en meezingen een brave DDR-musicalfilm uit de jaren zeventig gedraaid. Meer succes heeft de rolprent vermoedelijk nooit gekend. De DDR-cultuur, een halfjaar na haar verscheiden, is nu al cult-object. Onder de duizenden jonge aanwezigen in het gigantische cultuurpaleis is geen ontroering zichtbaar, als om middernacht 'ter afscheid van ons geliefde en gehate vaderland DDR' nog een keer het volkslied van deze staat weerklinkt. Velen gooien handenvol aluminium DDR-muntjes in de lucht, die in het licht van de schijnwerpers als sneeuwvlokken neerdwarrelen. Een groot portret van Erich Honecker kijkt vriendelijk op het tafereeltje neer. Zondag 1 juli, 01.00 In het centrum van Berlijn rijden auto's toeterend rond, als na een gewonnen voetbalwedstrijd. Voor het nieuwe filiaal van de Deutsche Bank aan de Alexanderplatz, de enige bank die vannacht na middernacht al open zou gaan voor de verstrekking van D-marken, heeft zich een ordelijke rij van wel een kilometer gevormd. Waarom staat u hier nu al? 'Ik kan toch niet slapen.'

'Wij hebben haast, we willen maandag op vakantie.'

'Ik wilde erbij zijn.' Er zit weinig beweging in de rij, want twee straathoeken verder, bij de ingang van de bank, loopt de zaak uit de hand. Een baldadige, steeds verder aangroeiende menigte van duizenden mensen duwt tegen de inmiddels gesloten, glazen toegangsdeuren. 'Hier met het geld', roepen ze half grappig, half agressief. Af en toe valt iemand flauw, de enkele ongewapende politieagenten kunnen weinig uitrichten. De directie van West-Duitslands grootste bank, naar Berlijn gekomen voor hun middernachtelijke propagandastunt, staat binnen hulpeloos te kijken. De volgende dag geven, voor de DDR-televisie, politie en Deutsche Bank elkaar de schuld. De politie zegt dat de bank haar niet op de hoogte had gesteld van de stunt al om middernacht open te gaan. De bank verwijt de politie dat zij niet eerder heeft ingegrepen. Het blijkt dat de menigte aanvankelijk in de rij had gestaan voor de DDR-spaarbank aan de overkant van de Alexanderplatz, omdat het onjuiste gerucht ging dat ook daar om middernacht al zou worden uitbetaald.

Zondag, 09.00 Al vanaf vijf uur hebben DDR-burgers in de rij gestaan voor de banken, die nu eindelijk opengaan. Voor de laatste keer in de rij, zeggen ze tegen elkaar, maar het was onnodig: rond het middaguur zijn de rijen weg, na drie uur 's middags wachten de kassiers op klanten. Wie gebruik maakt van het recht tot 9 juli per persoon een maximum van 2.000 D-mark op te halen De Westduitse Bundesbank heeft DM 25 miljard het land binnengebracht verklaart desgevraagd meestal dat hij spaarzaam met het geld wil omgaan, conform de oproepen van de autoriteiten in de afgelopen dagen. Een voorbijganger van middelbare leeftijd zegt vandaag geen geld op te halen. 'Ik heb nog wat D-mark, hopelijk is dat voldoende om de elfde juli te halen. Dan kunnen we vrij over de bankrekening beschikken.'

Toch hoopt ook hij binnenkort een nieuwe auto en een videorecorder te kunnen kopen. Eerst wil hij, als vele anderen, wachten op het nieuwe prijsniveau voor de kosten van levensonderhoud. Voor het behoud van zijn arbeidsplaats is hij niet bang, zegt hij. 'Weet u, het blijft maar geld natuurlijk. Wat belangrijk is, is dat we niet langer op onze knieen hoeven te leven.' Zondag, 15.00 Op de Alexanderplatz zijn nog maar weinig mogelijkheden de nieuwe D-marken uit te geven. Misschien daarom zijn er nog steeds rijen voor de enkele ijscokramen. Een landbouwbedrijf verkoopt nog manden met aardbeien voor formeel ongeldige Ostmarken: tien mark, of 5 D-mark kost een mandje van twee kilo. Een groot commercieel succes is de Westduitse firma die met tientallen bakken verschillende snoepjes op straat staat. Zelf je keuze bepalen en aan het eind afrekenen voor twee D-mark per ons. Een blinde man, aan de hand van zijn vrouw, laat zich het straatbeeld uitleggen. 'Daar zitten de mensen ijs te eten.'

'Zijn de tafels gedekt?' 'Nee, dat niet.' Voor de nieuwe etalage van de schoenwinkels staan veel nieuwsgierigen prijzen en aanbod te bekijken. Zondag, 16.00 In het gebouw van de Ministerraad in Oost-Berlijn, geeft premier Lothar de Maiziere een niet zeer druk bezochte persconferentie. Spaarzaamheid en vertrouwen in de toekomst graag. En natuurlijk: 'een belangrijke stap op weg naar de Duitse eenheid'.

In het perscentrum is de folder over de sociale voorzieningen verkrijgbaar, die dezer dagen huis aan huis in de DDR is bezorgd en de ergste zorgen over de toekomstige massa-ontslagen moet wegnemen. De werkloosheidsuitkering bedraagt 63 procent van het laatste inkomen, voor werklozen met kind 68 procent. 'De menselijke waardigheid is onaantastbaar', zegt de folder, een duidelijke tegemoetkoming aan het jargon waarin de Oostduitse oppositie van nu het verlies van de volledige werkgelgenheid betreurt. Zondag, 22.00 Van feestelijke euforie is deze hele dag in Oost-Berlijn niets te merken geweest. Maar nu rijden luid toeterend auto's met Duitse vlaggen door het centrum. Het zijn Westduitse auto's, en de inzittenden vieren de voetbaloverwinning van de Bondsrepubliek op Tsjechoslowakije. Maandag 2 juli, 9.00 De winkels in Oost-Berlijn gaan open met D-mark prijzen. De DDR-burgers beginnen hun nieuwe geld uit te geven, maar een koopgolf, zoals door sommigen werd gevreesd, blijft uit.