DICK ELFFERS 1910-1990 Eigen stijl, eigen gedrag

In Amsterdam is dit weekeinde de 79-jarige 'vrij ontwerper' Dick Elffers overleden. Hij was vooral bekend als grafisch vormgever onder andere van een lange serie affiches voor het Holland Festival en heeft diverse musea en exposities ingericht. Maar daarnaast bevat zijn oeuvre ook wandreliefs, tapijten, keramiek, schilderijen en monumentale opdrachten, zoals de reclametoren voor congrescentrum de Rai. Begin dit jaar richtte hij nog zelf de overzichtstentoonstelling in die het Bredase museum De Beyerd wijdde aan 'Dick Elffers en de kunsten'. Hij is diverse malen onderscheiden, onder andere met de H. N. Werkmanprijs, de Staatsprijs wetenschap en de Johannes Vermeerprijs.

Elffers' loopbaan heeft in het teken gestaan van zijn weigering wetten en beperkingen te aanvaarden. 'Ik woon in een niemandsland tussen de grenzen en ik heb verschillende horizonten, ' zei hij enige maanden geleden in een interview. 'Ik heb me nooit laten dwingen. In mijn vormgeving heb ik een eigen stijl, of misschien moet je zeggen: een eigen gedrag.' Dick Elffers is in 1910 geboren in Rotterdam. Op z'n veertiende ging hij werken bij een decorateur in Rotterdam waar hij de belettering deed op bakkerskarren en uithangborden. Op de Rotterdamse kunstacademie kwam hij in contact met de vooroorlogse avantgarde van de Nieuwe Zakelijkheid. Rond 1926 begon hij als assistent bij de ontwerpers Paul Schuitema en Piet Zwart en werd lid van architectengroep Opbouw. Toch bleek al snel dat hij zich niet kon of wilde conformeren aan het functionalisme, waarbij de ontwerper zich ondergeschikt aan de opdracht moest opstellen. Zijn streng calvinistische opvoeding had hem een afkeer van dogma ingeboezemd. Zo verweet hij zijn vakgenoot Wim Crouwel, dat je niet aan zijn werk kon zien dat de man weleens verliefd of dronken was.

Toen in 1940 bij het bombardement van Rotterdam hun huis en atelier werden vernield trokken Elffers en zijn echtgenote, de (in 1953 overleden) fotografe Emmy Andriesse, naar Amsterdam. Met zijn huidge vrouw Mien Harmsen heeft hij vele jaren aan de Amstel gewoond. Daar maakte hij een van zijn bekendste affiches voor de eerste naoorlogse kunsttentoonstelling, 'Weerbare democratie', een gezicht waarin zowel een soldaat als een verschrikte burger te zien zijn. Een van zijn laatste ontwerpen was een affiche ter gelegenheid van het begin van de oorlog vijftig jaar geleden.

Zijn uitermate persoonlijke manier van werken had hij dus al voor de oorlog ontwikkeld. Zonder zich door de heersende trends te laten belemmeren gebruikte hij bonte kleuren, uitvergrote tikmachine-letters, zware blokletters, de rafelranden van gescheurd papier. Zijn affiches 'straatschilderijen' noemde hij ze schilderde hij altijd eerst op doek. De affiches die hij tussen 1954 en 1972 voor het Holland Festival maakte, laten duidelijk zien hoe hij de traditionele technieken combineerde met het schilderen van bijvoorbeeld figuren, gezichten, cellohalzen en ogen, altijd veel ogen. In 1970 ontwierp hij een fictief alfabet, mystieke tekens waarbij Bert Schierbeek korte gedichten maakte.

Over de betekenis van Dick Elffers voor de naoorlogse grafische vormgeving schreef Hugues Boekraad onlangs in het tijdschrift voor vormgeving Items: 'Hij was de regisseur van een nieuw genre waarin tekstschrijver, fotograaf en typograaf een team vormden om tot een hoogwaardig gezamenlijk produkt te komen. Hier zet hij al direct na de oorlog de toon voor ingewikkelde en prestigieuze uitgaven. Dank zij zijn centrale positie in een toonaangevend netwerk van kunstenaars, schrijvers en ontwerpers was Elffers in staat dergelijke uitgaven van de grond te tillen.'

In een recent interview legde collega-ontwerper Jan Bons de nadruk op de vrolijkheid van Elffers' werk: 'Het wekt de indruk dat-ie altijd in een goed humeur is.' Met de opkomst van grote ontwerpbureaus in de jaren zeventig is de betekenis van individuele ontwerpers zoals Elffers die zich overigens altijd verre van de reclamewereld heeft gehouden uit het zicht verdwenen. 'Maar de laatste paar jaar heeft de jongste generatie grafisch ontwerpers deze persoonlijke werkwijze herontdekt, ' zegt Rob Schroder, docent aan de Rietveld en samen met Lies Ros vormgever van het boek bij de tentoonstelling in Breda. 'Het heeft Dick veel plezier gedaan dat te zien.'