Japanse ondernemingen dicht: personeel is niet te krijgen

TOKIO, 16 juni Steeds meer Japanse bedrijven zien zich genoodzaakt hun poorten te sluiten, niet wegens gebrek aan werk maar doordat er geen personeel is te krijgen. Bij liefst 244 faillisementen in 1989 werd tekort aan personeel als belangrijkste oorzaak aangevoerd, een verdriedubbeling vergeleken met het jaar ervoor. Het totale aantal faillissementen (1989: 6.653) is overigens voor het vijfde achtereenvolgende jaar gezakt, vorig jaar met 29 procent, zo blijkt uit een onderzoek van het Tokiose onderzoeksstituut voor handel en industrie.

De slachtoffers van het arbeidstekort dat Japan nu al drie jaar plaagt, vallen het meest in de bouw en de horeca. Vooral kleinere onderaannemers zitten tussen twee vuren. Leveren ze niet op tijd, dan worden hen strafkortingen in rekening gebracht, en een goede timmerman kost tegenwoordig al gauw 400 tot 600 gulden per dag. De enorm expansieve groei in de bouw van de laatste jaren is trouwens voor een deel veroorzaakt doordat grotere bedrijven ook kampen met een arbeidstekort kampen: om nieuwe werknemers te werven zijn extraatjes zoals ruimbemeten bedrijfsappartmenten een voorwaarde.

Momenteel zijn er voor elke honderd werkzoekenden 135 vacatures. Daardoor zijn het de werknemers die de arbeidsvoorwaarden kunnen dicteren. Zo krijgt de nieuwe generatie afgestudeerden die per april in dienst is genomen een aanvangssalaris dat 6 procent hoger ligt dan dat van een lichting eerder. Bovendien krijgen ze meer vrije dagen.

Niet alleen het recruteren van nieuwe werknemers is een probleem, ook het behouden van wie al in dienst is vergt moeite. Dat geldt in zeer sterke mate voor het midden- en kleinbedrijf, waar de faillissementen vallen, maar ook voor Japans gerenommeerde, aan de beurs genoteerde bedrijven. De Japanse werknemer blijkt niet zo levenslang trouw aan zijn werkgever als altijd is verondersteld.

Dat heeft hele nieuwe bedrijfstakken tot bloei gebracht: behalve de headhunters, die voor het eerst goede zaken doen, is een branche ontstaan van consultants die bedrijven moeten helpen juist niet aan headhunters ten prooi te vallen. Zodra een employee om ontslag vraagt, zoeken deze consultants naar mogelijkheden om hem ertoe te bewegen te blijven. 'Het is een probleem waar een Japanse chef personeelszaken nog nooit mee te maken heeft gehad, vandaar dat hij de hulp van consultants inroept', zegt de directeur van zo'n firma, Kinnosuke Shibahara.

Ook de uitgeverijen van vacaturegidsen bloeien. Tot twee jaar geleden brachten ze in hoofdzaak gidsjes waarin parttimers werden gezocht, gericht op studenten die wat wilden bijverdienen. Deze markt is nu enorm gediversificeerd, met blaadjes voor carrierevrouwen, technische beroepen, middenkader en zelfs voor kaderfuncties in de financiele sector, zoals bij banken. Dat zelfs de grote Japanse banken zulke mensen in dienst nemen in plaats van hun personeel rechtsstreeks van de universiteit te recruteren is een nieuw verschijnsel: het machtige bankwezen is bij uitstek een sector die hecht aan trouw en betrouwbaaheid, vereisten waarvan altijd is verondersteld dat die slechts bij eigen kweek in voldoende mate aanwezig waren.

Voor Japanse vestigingen van buitenlandse bedrijven is de verminderde honkvastheid van de Japanse werknemer een gunstige ontwikkeling. Het bemannen van een nieuw kantoor was altijd lastig door het Japanse taboe op het veranderen van baan

Wat de wet op gelijke kansen voor mannen en vrouwen, die vier jaar geleden werd aangenomen, niet kon bewerkstelligen, doet nu het arbeidstekort. Voor het eerst zijn vrouwen welkom bij de brandweer, steeds meer vrouwen komen in aanmerking voor management-functies en bij recrutering kunnen bedrijven zich nauwelijks kieskeurigheid veroorloven. Ook behoort een uitgebreid zwangerschapsverlof sinds kort tot de mogelijkheden.

Bij de consumenten-elektronica fabrikant Matsushita kunnen vrouwen liefst drie jaar lang op verlof om voor hun kinderen te zorgen. Zelfs wordt overwogen om voor vrouwelijke werknemers een verlof in te stellen om zwakke en zieke ouders te verzorgen, ook vanuit het idee zo vrouwen te stimuleren terug te keren.

Het past allemaal in het beleid van de Japanse overheid. De ministeries van arbeid, justitie en buitenlandse zaken hebben een boekje uitgegeven waarin vooral het midden- en kleinbedrijf wordt gemaand niet de gemakkelijkste weg te kiezen en ongeschoolde buitenlanders in dienst te nemen. Dat zou verbetering van de arbeidscultuur maar in de weg staan: aangeraden wordt zich in te zetten voor het in dienst nemen van ouderen en vrouwen.

Het is buitenlanders niet toegestaan in Japan ongeschoold werk te doen, maar meer dan de helft van de bedrijven in de bouw en de horaca heeft illegaal Chinezen, Filipino's, Taiwanezen, Bangladeshi en Pakistani in dienst. Het boekje kwam uit op 31 mei, precies een dag voordat de nieuwe wet van kracht werd die het in dienst nemen van illegale buitenlanders voor ongeschoold werk strenger bestraft.