Praag trots en onwennig naar stembus

PRAAG, 8 juni Wat onhandig bladeren enkele bejaarde Tsjechen in een Praagse buitenwijk door een dikke stapel stembiljetten. Ze halen er de grote ijzeren paperclip af die de papieren bijeenhoudt en stappen trots een lagere school binnen. Daar, in een lokaal waar het portret van president Havel aan de muur prijkt, wacht de stembus op hen voor de eerste vrije verkiezingen in ruim veertig jaar. Vrijwilligers hebben hen onlangs thuis een pakket met bijna vijftig stembiljetten versierd met de nationale kleuren wit, blauw en rood gebracht. Daarop staan de 23 partijen en hun kandidaten voor het federale parlement en dat van de Tsjechische deelstaat.

'Eindelijk is het zover. Dit is een historische dag', zegt een inwoonster van Praag die vandaag de vlag heeft uitgestoken. Voor de oudere Tsjechen is het erg lang geleden dat ze vrij waren om het biljet van hun keuze in de stembus te werpen. Voor de meesten van de 11 miljoen Tsjechische en Slowaakse kiezers is het echter de eerste keer in hun leven. Geen monotone partijprogramma's, geen afgedwongen kandidaatlijsten, en geen uitslag van 99,9 procent die al vaststaat voordat de stemmen zijn geteld. De Tsjechen en Slowaken beslissen vandaag en morgen zelf wie er in Praag regeert. En voor het eerst hebben de kiezers van Tsjechoslowakije daarbij een ruime keus, van Burgerforum, de beweging die de fluwelen revolutie van november vorig jaar afdwong, tot de Bierdrinkerspartij uit Plzn, die de bierprijs wil verlagen en volgend jaar een Europese bierconferentie bij de brouwerijen van hun stad wil houden.

Voor alle zekerheid is echter een kiesdrempel van 5 procent ingesteld: in het nieuwe parlement moeten immers knopen worden doorgehakt, alle goedbedoelde plannen van de cafehouders uit Plzn ten spijt. De partijen moesten eerder deze week een einde maken aan hun vaak ludieke en creactieve campagnes en prognoses mochten de hele week voor de verkiezingen niet meer worden gehouden. Alles zou eerlijk moeten verlopen, zonder dwang en zonder manipulaties: de dag voor de gang naar de stembus zou een moment van bezinning worden. Het pakte echter anders uit. De politieke trucendoos werd gisteren geopend alsof het land al jaren gewend is aan 'Amerikaanse toestanden', met schandalen die het liefst vlak voor de verkiezingen worden onthuld.

Aanleiding was de vroegere staatsveiligheidsdienst (afgekort StB), die werd ontbonden maar die zoals eerder dit jaar de Stasi's in de DDR in staat bleek over het graf te regeren. En het slachtoffer was deze keer Josef Bartoncik, de leider van de christen-democratische Volkspartij, een vroegere blokpartij die samenwerkte met de communisten. Volgens de vice-minister van binnenlandse zaken, die is belast met het onderzoek naar het verleden van de komende politici, Jan Ruml, zijn er voldoende bewijzen dat Bartoncik optrad als informant van de StB. Bartoncik, die eerder in het Oostenrijkse weekblad Profil als StB-informant aan de schandpaal werd genageld, meldde zich daarop met hartklachten in een Praags ziekenhuis.

Pag.5: Vervolg De brede alliantie van christen-democratische partijen (CDU) beschuldigt ex-dissident Ruml van bedrog. 'Ruml bewijst Burgerforum een vriendendienst, hij heeft ons belazerd', zei de secretaris-generaal van de CDU gisteren op een persconferentie. 'Ik vind Bartoncik een karakterloos persoon. Hij verzwijgt het verleden', liet Ruml daarop weten via de kwaliteitskrant Lidove Noviny. De harste woorden van de hele campagne zijn gevallen, een dag voor de verkiezingen. Op de achtergrond van de 'slag om de StB-dossiers' speelt een groeiende rivaliteit tussen Burgerforum, de partij van president Havel die waarschijnlijk als nummer een uit de bus komt, en de christen-democraten, die als goede tweede worden getipt. Op enige afstand volgen volgens de prognoses de Groenen en op de vierde plaats de communistische partij, die hoopt op 10 procent van de stemmen.

De opnieuw opgerichte Socialistische partij, waartoe de eerste twee dissidenten van Tsjechoslowakije, Masaryk en Benes, behoorden, schommelt rond de 5 procent. Het spook van de ontbonden StB dook op in maart, toen minister van binnenlandse zaken Richard Sacher, zelf lid van Bartoncik's Volkspartij, besloot de verzegelde StB-dossiers van de komende politici in te kijken. Hij haalde zich de woede op de hals van ex-dissident Ladislav Lis, waarna Sacher delen van diens communistische verleden bekend liet maken. De christen-democraten en Burgerforum kwamen daarna overeen een onderzoek in te stellen naar alle kandidaten.

De StB had zich tijdens de veertig jaar communisme immers overal vertakt en had in bijna alle politieke groeperingen informanten. Vice-minister Ruml en procureur-generaal Pavel Rychetsky zouden alle honderden dossiers doornemen en de partijen maandag laten weten of op hun lijsten kandidaten waren met een 'StB-dossier'. De partijleiding zou 'besmette' kandidaten tot 48 uur voor opening van de stembus van de lijst kunnen schrappen. Volgens het CDU kreeg de partij pas woensdagavond te horen dat 'belastende bewijzen waren gevonden tegen Bartoncik' op een moment dat hij juridisch niet meer van de lijst kon worden geschrapt. De CDU moest zo een 'beschadigde lijsttrekker' aan de verkiezingen laten meedoen. Volgens Ruml had Bartoncik hem echter eerder deze week beloofd dat hij zich uit de politiek zou terugtrekken. In plaats daarvan meldde de christen-democraat zich in het hospitaal aan het Karlsplein. 'Tot het laatste moment probeert Bartoncik munt te slaan uit de situatie. Hij probeert medelijden te wekken', aldus Ruml, die de bewijzen tegen de CDU-leider echter niet kan publiceren. De StB-dossiers zijn op bevel van president Havel voor de media gesloten tot na de verkiezingen. Havel wilde voorkomen wat nu toch is gebeurd. De verkiezingen worden overschaduwd door verdachtmakingen en een omgekeerde bewijslast: schuld wordt verondersteld zolang onschuld niet is bewezen.

De waarheid rondom de affaire-Bartoncik kan voor de verkiezingen in ieder geval niet meer worden onthuld en het is de vraag of zij nadien nog relevant is. Tegen Bartoncik bestonden al enige tijd vermoedens dat hij zich in de jaren dat de Volkspartij samenwerkte met de communisten had gecompromitteerd met de StB. Aan de andere kant heeft de StB van november vorig jaar tot maart van dit jaar de tijd gehad om dossiers te vervalsen en zo de nieuwe leiders van de oude blokpartijen in diskrediet te brengen. Het is nauwelijks te voorspellen welke invloed deze affaire zal hebben op de uitslag, die zaterdagavond wordt verwacht. De christen-democraten, die vooral sterk zijn in het overwegend katholieke Slowakije, vrezen een flinke schade. De CDU en de in Slowakije optredende bondgenoot de Christen-Democratische Beweging (CDB) gingen ervan uit dat zij de tweede kracht van het land zouden worden en in het Slowaakse gebiedsdeel zelfs de sterkste formatie. Burgerforum zou daarmee gedwongen zijn een coalitie met de christen-democraten te sluiten voor het opstellen van een nieuwe grondwet. Deze partijen hebben zich geprofileerd als virulent anti-communistisch en zeer conservatief. De christen-democraten vinden met name de abortuswetgeving in het land te liberaal en zij willen deze onder toejuichingen van paus Johannes Paulus, die in april een bezoek bracht aan Tsjechoslowakije verscherpen. Niet alleen Josef Bartoncik, ook de communisten werden deze week herinnerd aan het verleden door de nieuwe leiders in Praag. Bijna elke avond zijn op de televisie programma's te zien over de onderdrukking door de communisten, vooral over het gewelddadig neerslaan van vreedzaam protest, en natuurlijk de Praagse Lente van 1968. En woensdag werd een aantal vroegere communistische voormannen voor verhoor gearresteerd, onder wie Vasil Bilak, Milos Jakes en Gustaf Husak. Zij worden beschuldigd van 'machtsmisbruik' en werden verhoord voor hun aandeel in de Sovjet-invasie van 1968. Bilak wordt tot een van de communisten gerekend die Moskou in 1968 formeel hebben verzocht om in te grijpen en een einde te maken aan de Praagse Lente. Met het verhoor, zo menen experts, wilde de regering de kiezers laten weten wie de voorgangers van de kandidaten op lijst 10, de vernieuwde communistische partij, waren. En het jeugdblad Mlada Fronta grapte dat tegenwoordig 'vlak voor de verkiezingen de communistische leiders worden opgepakt: vroeger overkwam dat alleen de dissidenten die nu in Praag regeren.'