Noodtoestand in Z-Afrika ten einde

KAAPSTAD, 8 juni President Frederik de Klerk heeft gisteren een gedeeltelijke opheffing van de al vier jaar durende noodtoestand aangekondigd, een beslissing die de leden van de Europese Gemeenschap er misschien toe brengt bij hun volgende topconferentie op 25 juni in Dublin de sancties tegen Zuid-Afrika te versoepelen.

Hij kondigde ook de vrijlating van 48 niet bij naam genoemde politieke gevangenen aan en zette zo de hervormingen door die hij begon met de legalisering van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) en de vrijlating van Nelson Mandela afgelopen februari.

De Klerk liet echter de noodtoestand bestaan voor de door rellen verscheurde provincie Natal, waar nog steeds bittere gevechten gaande zijn tussen de elkaar bestrijdende aanhangers van de Inkatha-beweging van Chief Mangosutho Buthelezi en de aanhangers van het ANC. Hij heeft ook de ongeveer 250 andere politieke gevangenen die volgens het ANC nog steeds in de gevangenis zitten, nog niet vrijgelaten en nog geen duidelijke amnestie verleend aan de tienduizenden politieke bannelingen, zodat zij naar Zuid-Afrika te kunnen terugkeren zonder bang te hoeven zijn voor vervolging. De nieuwe stappen werden daardoor gisteren slechts lauw ontvangen door het ANC; Walter Sisulu omschreef ze als 'halve maatregelen'.

Het zou ook kunnen betekenen dat terwijl de Europese Gemeenschap de sancties misschien versoepelt, de Verenigde Staten dit waarschijnlijk niet doet omdat de Amerikaanse wet een volledige opheffing van de noodtoestand en de vrijlating van alle politieke gevangenen voorschrijft voordat de sancties tegen Zuid-Afrika kunnen worden afgeschaft.

De president zei in een toespraak voor een speciale gezamenlijke zitting van de drie kamers van het parlement dat hij noodtoestand waarvan de termijn vannacht verloopt, niet zal verlengen. Hij zei dat het punt nu bereikt was waarop de 'gewone wetten van het land' toereikend waren voor het huidige geweld met uitzondering van de provincie Natal.

Onder deze 'gewone wetten' is een reeks uiterst strenge maatregelen met betrekking tot de veiligheidswetgeving, zoals de Binnenlandse Veiligheidswet die de regering nog in staat stelt mensen te verbannen en hen voor onbepaalde tijd in hechtenis te nemen zonder vorm van proces. Er zijn ook nog meer dan 120 wetten die de berichtgeving van de media aan banden leggen.

De enige belangrijke verbetering is de opheffing van een allesomvattende vrijwaring met betrekking tot acties van de politie die vervat was in de noodmaatregelen. Dat betekende dat de staat niet door burgers kon worden vervolgd wegens schade en gewelddaden door de veiligheidstroepen. Dit heeft geleid tot hevige escalaties van gruweldaden door de politie in zwarte woonoorden.

Voor de rest is de opheffing van de noodtoestand op grond waarvan meer dan 30.000 mensen gedurende vier jaar gevangen werden gehouden voornamelijk een daad van symbolische betekenis, waarmee de bereidheid wordt getoond om de druk te verlichten en toe te geven aan de zwarte nationalisten. De Klerk had waarschijnlijk gelijk toen hij in zijn toespraak zei dat door de opheffing van de noodtoestand hij 'een van de belangrijkste punten die voortdurend in Zuid-Afrika en daarbuiten naar voren worden gebracht' oploste.

De stap is overal in binnen- en buitenland met applaus begroet. In de Verenigde Staten verwelkomde de regering-Bush de opheffing gisteravond met de woorden ' een belangrijke stap om een klimaat te scheppen dat bevorderlijk is voor de onderhandelingen die zullen leiden tot een democratisch non-raciaal Zuid-Afrika'. Mandela, de vice-voorzitter van het ANC zei in Parijs, waar hij een ontmoeting heeft met de Franse regering in het kader van zijn rondreis langs dertien Westerse landen, dat zijn organisatie 'blij' was over de opheffing van de noodtoestand. 'Het is een overwinning voor alle Zuidafrikanen, zwart en blank', volgens hem.

Hij betreurde echter het feit dat de noodtoestand in Natal werd gehandhaafd. 'De noodtoestand is ingesteld in 1986 en sinds die tijd is het geweld niet afgenomen. Daarom is het volkomen zinloos', aldus Mandela. In Johannesburg waren de ANC functionarissen veel kritischer. 'Wij vragen niet om halve maatregelen', zei Sisulu bij een persconferentie. 'Om het juiste klimaat voor onderhandelingen te scheppen moet de noodtoestand in zijn geheel worden opgeheven.

Het ANC heeft ook de afschaffing geeist van de Binnenlandse Veiligheidswet en andere onderdrukkende wetgeving. De Klerk was op zijn beurt ook kritisch ten opzichte van het ANC. De president zei dat het tijd was voor het ANC om duidelijk te zeggen wat hun standpunt was over de belangrijke punten zoals het beeindigen van de gewapende strijd en het verwerpen van geweld.

Hij zei dat terwijl Mandela 'alle vormen van geweld' veroordeelde in zijn toespraak van 2 juni, hij tegelijkertijd 'georganiseerd geweld zoals gewapende acties die goed worden beheerst en waarvan het doelwit zorgvuldig was gekozen', niet veroordeelde.