De dodelijke cocktails van schrijver Jerofejev

Op verzoek van de eerste VPRO-Zomergast, H. J. A. Hofland, vertoont de VPRO-televisie zondag de recente BBC-documentaire Van Moskou naar Petoesjki over de op 13 mei overleden Russische schrijver Venedikt Jerofejev. Van Moskou naar Petoesjki volgt in grote lijnen Jerofejevs gelijknamige roman die in het Nederlands is verschenen onder de titel 'Moskou opsterk water' (Van Oorschot 1979).

De documentaire opent met shots van het Koerkstation in Moskou waar de hoofdpersoon Jerofejev zijn odyssee naar het ongeveer honderd kilometer oostelijk gelegen Petoeski begint. De film eindigt bij de Kremlinmuur waar hij met een delirium tremens vandaan wordt gevoerd naar een inrichting die het voorportaal is van de dood. Tussendoor maken we kennis met Jerofejevs drankbroeders, zijn vrouw Galia, zijn artsen, de directeur van de vodka-fabriek Kristall in Moskou ('Wij produceren acht miljoen liter vodka per jaar') en met de auteur zelf die zich zonder stembanden (in 1985 openbaarde zich keelkanker) liet interviewen.

Jerofejev heeft misschien het aangrijpendste drankboek aller tijden geschreven, vergelijkingen met 'Under the Vulcano van Lowry' en 'The Ginger Man' van Donleavy dringen zich op: het boek van de Rus is korter, maar hij dronk meer. Hij begon daarmee nadat hij als 16-jarige zijn eerste schreden in de protserige universiteit van Moskou had gezet. Omdat hij weigerde de militaire colleges te volgen en de majoor met Goering vergeleek, werd hij verbannen. Zijn leven daarna bestond uit zuipen, opnamen in psychiatrische inrichtingen, zwerven en onzinbaantjes die genoeg ruimte lieten om in te nemen.

Jerofejevs 'Moskou op sterk water', dat de ontwikkeling van een fatale dronkenschap tot onderwerp heeft, geeft beter dan statistieken of de wanhopige officiele bezweringen het karakter aan van het alcoholisme in de Sovjet-Unie. De beschrijving in de roman is in geen enkel opzicht overdreven, zo blijkt uit de documentaire. Volgens de arts Michail Moziev, gefilmd in de psychiatrische kliniek waar hij Jerofejev behandelde, is het boek 'slechts een klinisch verslag van alcoholisme' en de auteur een 'klassiek geval'.

Een van Jerofejevs oude drinkmakkers, de prachtige verlopen lieve Zhenja, beschrijft het dodelijke drinken als 'de weigering om het Sovjet-systeem te aanvaarden', als de onder het communisme enige vorm van toegestaan protest. Lachend roept hij zich de befaamde cocktails van Jerofejev in herinnering. Het recept 'Tranen van een Komsomolmeisje' kan hij zo opdreunen: 'Lavendel, vodka, haarwater, nageillak, mondspoelmiddel en limonade omroeren met een takje kamperfoelie en opdrinken in godsnaam!' De dokter bevestigt dit type gebruik: 'Ze drinken alles waar ook maar een vleugje alcohol in zit'. Jerofejev had niet lang meer te leven toen de documentaire werd gemaakt en dat is te merken. Via een microfoon voor het gat waar ooit zijn stembanden zaten maakt hij zich met moeite verstaanbaar. Tussen de slokken vodka door debiteert hij desgevraagd zijn waarheden. Nee hij betreurt zijn leven niet: 'Het is gelopen zoals het gelopen is. Naar de hel ermee!' En zijn boeken dan? 'Ik schreef alles voor een kleine groep vrienden, om ze op te vrolijken en om ze een beetje somber te maken ook.' Zelf was hij allerminst vrolijk. Volgens zijn vrouw en vrienden dronk hij ook niet om vrolijk te worden, maar gewoon omdat hij het leven zonder alcohol te moeilijk vond. Op zijn laatste verjaardag, temidden van zijn zingende, etende en drinkende vrienden zit hij somber te staren en zichtbaar te lijden.

De documentaire eindigt met de dood, althans met Jerofejevs visie daarop: 'Ik zal heel spoedig sterven, dat weet ik (...) en dan zal Hij me vragen: 'Heb je het goed gehad, daarginds of slecht?' - dan zal ik blijven zwijgen, ik zal mijn ogen neerslaan en zwijgen, en die sprakeloosheid is een bekend verschijnsel voor iedereen die weet hoe je je voelt aan het eind van een lange en uitputtende zuipperiode. Immers, is het menselijk leven niet een uiterst kortstondige zatheid van ziel. En tegelijkertijd een soort zielsverbijstering? We zijn allemaal als het ware dronken, alleen ieder op zijn eigen wijze, de een heeft meer op dan de ander.' Zomergasten, zondag, Ned. 2, 19.00 - 23.10 uur. Op verzoek van Henk Hofland worden ook fragmenten getoond uit o.a.: Dear America, letters from Vietnam (Bill Couturie), The Memphis Belle (William Wyler), de comedy Feet first (Harold Lloyd), discussieprogramma Grand Gala van het Geweld, de Barend Servet Show en The Third Man (Carol Reed).