Adelman onthult de achtergronden van en misverstanden bij topconferenties; Soms laten leiders zich leiden door ideeen

Topconferenties lopen vaak rommelig. Amerikaanse en Russische leiders begrijpen elkaar verkeerd, al was het alleen omdat niet elk Engelstalig begrip een precies equivalent in het Russisch heeft en omgekeerd. Toezeggingen die de leiders aan elkaar doen, worden vaak niet uitgevoerd. Soms komt er veel ellende voort uit topconferenties. Na het verdrag van Versailles schreef Sir John Wheeler-Bennett dat topconferenties 'het graf van reputaties en de baarmoeder voor toekomstige oorlogen kunnen worden'. Dit valt allemaal te lezen in het recent verschenen boek van Kenneth Adelman, The great universal embrace.

Adelman was van 1983 tot 1987 chef van het bureau voor wapenbeheersing en ontwapening en hij heeft alle topconferenties tussen president Reagan en president Gorbatsjov meegemaakt. In dit soms humoristische boek citeert hij bijvoorbeeld uit het 'briefing'-boek voor Nancy Reagan. Zij moest van een ambtenaar aan haar Russische tafelgenoot zeggen dat ze in Californie was geboren en dat de ruimte daar vergelijkbaar was met die in Siberie. 'Onze volkeren hebben sommige fundamentele dingen gemeenschappelijk. Wij werden gevormd door onze open Westerse grens van mogelijkheden. De grote uitgestrektheid van Californie symbool van de Amerikaanse droom is mijn thuis. Russen hadden de grote vrije ruimten van Siberie. Onze mensen denken en dromen op een grote schaal', souffleerde de diplomaat in het boek.

En ze moest vragen aan Gorbatsjov: 'U bent een man uit het na-oorlogse tijdperk. Hoe ziet u zichzelf?' Zo'n gedetailleerd advies betekent niet dat alles even nauwkeurig georganiseerd is. Soms kunnen leiders zich laten meeslepen door grote gedachten. Dat gebeurde tijdens de topconferentie in Reykjavik, toen Gorbatsjov en Reagan praatten over het wegdoen van alle kernwapens. Het liep af met een vreselijke kater. Net als keizer Wilhelm II van Duitsland en tsaar Nicolaas II die besloten om hun bondgenootschappen te wijzigen. Thuisgekomen moesten ze hun beslissingen herzien.

Soms herhalen leiders zichzelf alleen maar. Of ze weten niets anders te zeggen. In Washington, tijdens een voorbespreking, liet Reagan aan Sjevardnadze twee van zijn favoriete cowboybeeldjes zien. Na het wederzijdse herhalen van argumenten hadden ze niets meer te zeggen. Het werd een rondleiding en zo haalden ze de lunch, waarop zware onderwerpen meestal worden gemeden. De top in Reykjavik begon met het wederzijdse voorlezen van lange vellen tekst die ook van tevoren hadden kunnen worden opgestuurd. Het kostte uren tijd.

Misverstand

Er is grote kans op misverstanden. Toen president Reagan na het ondertekenen van het verdrag voor middellange afstandswapens aan Gorbatsjov zei dat hij een (SDI) antiraketsysteem zou opstellen, antwoordde Gorbatsjov vermoeid met een enkel 'ga je gang'.

Reagan was enthousiast. Hij had de concessie binnen! Dus viel hij er Gorbatsjov verder niet mee lastig. Maar later haalde Gorbatsjov voor de pers weer fel uit tegen SDI tot verrassing van de Amerikanen. Gorbatsjov had even geen ruzie willen maken, legde zijn zegsman later uit. Ook de vertaling van teksten kan misverstand wekken. Bij het voorontwerp voor het verdrag over kernwapens op middellange afstand na de top in Geneve waren de Amerikanen en Russen enthousiast over hun beide teksten omdat beide delegaties het begrip middellange afstandswapens op hun eigen manier hadden vertaald. In de Russische tekst vielen de SS 20's in Azie er niet onder, in de Amerikaanse wel.

In Geneve had Gorbatsjov toegezegd dat er eerst onderhandeld zou worden over verificatie van de overeenkomst. Meestal werd dat belangrijke onderdeel beschouwd als het sluitstuk. Adelman was er trots op dat het nu zelfs in het communique stond. Maar de Russische delegatie in Geneve weigerde te beginnen met verificatie. Dus bleef alles bij het oude. Topconferenties kunnen ook tot fatale misverstanden leiden. De Russische partijleider Chroesjtsjov dacht dat president Kennedy zwak was, nadat hij in 1961 met hem geconfereerd had. Vlak daarna werd de Berlijnse muur gebouwd en ontstond de Cuba-crisis. Soms worden persoonlijke contacten overschat. 'Ik dacht altijd dat als ik iemand met mij een kamer in kon nemen ik hem tot mijn vriend zou kunnen maken en daar valt iedereen onder, ook Nikita Chroesjtsjov. Diep beneden, onderaan verborgen, zou ook hij het goede willen.', zou president Johnson hebben gezegd. Reagan bleef Gorbatsjov 'Mikhail' noemen, maar Gorbatsjov antwoordde met 'mr. president'. Bush houdt het ook op 'meneer de president'. Maar ook hij hoopt door persoonlijk contact met Gorbatsjov in zijn zomerhuis goede plannen te kunnen maken. Bush praat al grootvaderlijk over zijn contacten met Gorbatsjov. De verleiding is dan groot om beslissingen te nemen op gebieden waar beide presidenten minder goed in thuis zijn of om zich bezig te houden met technische details bijvoorbeeld op het terrein van wapenbeheersing waaraan zij hun tijd samen beter hadden kunnen verspillen.

Ze kunnen het beter aan ondergeschikten overlaten volgens Adelman. Het getrapte systeem van heen en weer rapporteren geeft tijd tot overdenking. 'Twee grote vorsten die goede relaties willen beginnen moeten elkaar nooit persoonlijk ontmoeten maar moeten communiceren door middel van goede en wijze ambassadeurs', adviseerde Philippe de Comine. Topconferenties belichamen niet het goede.

Wedijver

Nu is het een nieuwe routine geworden. De camera's, de duizenden reikhalzende journalisten, de enorme mediacentra wekken grote verwachtingen. Het gaat erom wie een goede en wie een slechte indruk maakt. Er is wedijver tussen beide partners. Er worden voorstellen gedaan die er in het openbaar goed uitzien maar die door de ander zeker niet worden geaccepteerd. Adelman noemt dat een 'gotcha'. Lange tijd wordt besteed aan de communique's die niet altijd precies weergeven wat er is gebeurd. Strijdpunten worden tussen haken gezet, delegaties moeten de haken via onderhandelen uit de tekst zien te halen. Er komt vaak een tekst uit die of platitudes bevat of nauwelijks te begrijpen is. Journalisten moeten de dorre tekst verlevendigen met verhalen over indrukken, citaten van functionarissen die in kortere zinnen spreken dan communiques, portretten van winnaars en verliezers. Adelman denkt dat het effect van zo'n mediagebeurtenis gauw voorbij is. Daarna keert iedereen weer terug in de realiteit van thuis.

Adelman heeft hoewel conservatief toch een onconventionele benadering van wapenbeheersing. Hij hoort niet tot het oude establishment dat van studentenscripties tot dissertaties, later in de rangen van het Pentagon, het ministerie van buitenlandse zaken en de denktanks, langzaam groot is geworden in de nucleaire kabbalistiek. Zijn wijze van optreden is onorthodox. Hij is nu columnist, redacteur voor het maandblad Washingtonian, docent Shakespeare aan Georgetown University en docent voor veiligheidsvraagstukken aan de Paul Nitze school for Advanced International Studies en adjunct-directeur van het Institute for Contemporary Studies.

Skepsis

Dat Adelman weinig vertrouwen heeft in wapenbeheersing, blijkt al uit de ondertitel Arms summitry, a skeptic's account. Het standpunt van deze conservatief wijkt niet af van dat van sommige links-liberalen.

Wapenbeheersingsverdragen hebben volgens hem in het verleden juist geleid tot meer bewapening in plaats van minder. Oude wapens werden aangehouden om een betere onderhandelingspositie te scheppen. Amerikaanse en Russische militairen waren er meester in om nieuwe wapensystemen te eisen om de door de ontwapeningsverdragen opgedane schade snel in te halen. Salt II beperkte het aantal lanceerplaatsen dus deden de militairen hun best om zoveel mogelijk kernkoppen op een lanceerplaats te laden. Zo ontstond het plan voor de tienkoppige, mobiele, verifieerbare MX-raket die per spoor moest worden vervoerd. Toen de Russische delegatie van de onderhandelingen over middellange afstandsraketten waren weggelopen, demonteerden ze in snel tempo oude raketten. Die demontage hield op tijdens de onderhandelingen want ze moesten dienen als wisselgeld. De skepsis van Adelman is in deze tijd van ontspanning meer op zijn plaats dan vroeger. Wapenbeheersingsbesprekingen waren vroeger de barometer van de verhoudingen tussen Amerika en de Sovjet-Unie. Nu speelt de toekomst van Europa een belangrijker rol. De ontspanningspolitiek is een gegeven. De wapenbesprekingen lopen niet meer vooruit op de gebeurtenissen, maar hobbelen er achter aan. Zo zou het Startverdrag eerder het Slotverdrag kunnen worden genoemd.