Wat Gorbatsjov wil en wat hij kan

NEW YORK Nog voor de eerste woorden tussen de 'wereldleiders' in Washington zijn gewisseld, is er al een naam voor hun ontmoeting gevonden: de eerste post-Koude-Oorlog-top. Dat mag waar zijn, maar is daarmee ook gezegd dat Bush en Gorbatsjov een vredesconferentie houden? Deze top verschilt van alle voorgaande omdat voor het eerst niet wordt gesproken over relatief kleine wijzigingen in de status quo. Afspraken tot beperking van de wapenwedloop en bevordering van de handel en de culturele uitwisseling hoorden vroeger tot de ongeschreven code die de omgang tussen de supermachten regelde. Daarmee werd een redelijke garantie voor de vrede bewaard, maar aan de tegenstelling tussen de blokken veranderde dat niets.

Nu zijn de verhoudingen wezenlijk anders. Het Oostblok is in staat van ontbinding en het Westen weet niet goed wat het met deze situatie aan moet. Voor het eerst kan er over iets anders worden onderhandeld dan voetnoten bij de status quo. Dat is volstrekt nieuw. Maar dit nieuwe wordt juist veroorzaakt door de toenemende zwakte van de Sovjet-partner die nu zelfs zo ver is gevorderd dat de Amerikanen aan zijn betrouwbaarheid als onderhandelingspartner gaan twijfelen. Wat is een top waard als een van de deelnemers bezig is eraf te vallen? Kan in dat geval nog met enige hoop op duurzame resultaten worden gesproken over wat er in en met Europa na de status quo van de Koude Oorlog moet gebeuren? Of het kan zal deze week blijken, maar dat het moet is zeker, omdat de Sovjet-Unie, in welke staat die ook verkeert, nog altijd de grootste Europese macht is en de tweede in de wereld.

Een oppervlakkige inventarisatie van de posities leert dat beide gesprekspartners worden gehinderd door een in de conservatieve achterhoede veroorzaakte back-lash. Na de voorbereidende besprekingen tussen Baker en Sjevardnadze in Moskou, heeft de Amerikaanse minister bittere verwijten geincasseerd: hij is de Russen veel te veel tegemoet gekomen op het gebied van hun SS-18-raketten, die ze beperkt mogen blijven testen en praktisch ongehinderd bouwen.

Het perspectief voor de onderhandelingen over vermindering van de conventionele bewapening is niet bemoedigend. Het Rode Leger heeft nog 380.000 man in de DDR, een strijdmacht met een vooral grote politieke betekenis: als bewijs van de Sovjet-aanwezigheid en daardoor als troef in de onderhandelingen. In Moskou is er nauwelijks over gepraat. De Amerikaanse conservatieve vleugel verwijt Baker dat hij zich met een kluitje in het riet heeft laten sturen.

In welke mate Gorbatsjov last heeft van de back-lash thuis, valt alleen te vermoeden, maar een politicus maakt zich niet populair bij de generaals als hij het ene gebied na het andere ontruimt, daarmee een hele strategie prijsgeeft en per slot van rekening, op de koop toe, nog afstand doet van een aanzienlijk arsenaal.

In de Koude Oorlog zouden deze omstandigheden al voldoende zijn om een top tot mislukking te doemen. Maar de back-lash heeft aan betekenis verloren, juist omdat die een situatie voor ogen heeft waarin de Koude Oorlog nog in volle gang is. Deze back-lash kan hinderlijk zijn, maar ze is achterhaald en daarom niet meer beslissend.

Wat is er dan wel van het eerste belang? De verhouding tussen wat Gorbatsjov wil en wat hij kan. Natuurlijk wil hij, zoals elk Sovjet-bewind dat moet willen, de Unie zoveel mogelijk intact houden. Dat is alleen mogelijk als de steeds sneller naderende combinatie van de economische en de structurele crisis wordt afgewend. Daartoe heeft het land zelfstandig niet de middelen. Het is aangewezen op stabiele internationale verhoudingen die weer tot continuiteit van de hulp uit het Westen moeten leiden. Hij moet die continuiteit kopen door tot het Europese evenwicht bij te dragen. Maar dat evenwicht is niet denkbaar als het Westen niet erkent dat de Sovjet-Unie als grote Europese macht een rol van betekenis moet blijven spelen bij de herinrichting van het continent. Dit betekent weer dat hij de Sovjet-invloed bij het definieren van de positie van Duitsland niet kan prijsgeven. Met die even gecompliceerde als zwakke positie verschijnt hij in de top.

Is Gorbatsjov, bij alles wat hij de afgelopen jaren aan revolutionairs heeft verricht, nog wel de aangewezen man om het vervolg van die heksentoer voor zijn rekening te nemen? Een week voor zijn vertrek zijn in Moskou de nieuwe economische hervormingen bekendgemaakt. De belangrijkste is de aangekondigde aanzienlijke prijsverhoging over een halfjaar. Het eerste, directe gevolg ervan is een run op de winkels; het tweede zal zijn dat de industrie wel wordt geactiveerd, maar dat de produktie zoveel mogelijk wordt vastgehouden tot over een jaar de prijsverhoging een feit zal zijn. 'Het volmaakte scenario voor economische chaos', zei de econoom en Sovjet-deskundige Marshall Goldman.

In Amerikaanse ogen is dit het jongste bewijs voor Gorbatsjovs neergang. Het beeld dat zich in Amerikaanse ogen van hem ontwikkelt is dat van de man in het midden die zijn vleugels verliest. De onoplosbare economische crisis, het probleem van de nationaliteiten, de voortdurende afkalving van zijn politieke basis alles wat men het afgelopen jaar heeft waargenomen en daarbij het feit dat hij die afbraak niet heeft kunnen keren, leiden onherroepelijk tot de vraag of hij degene is met wie de Amerikanen nog zaken kunnen doen. Gorbatsjov verschijnt in Washington niet meer als de held van de ommekeer, maar als een aangetast politicus.

Misschien zou het mogelijk zijn om die reden deze ontmoeting tot de top van het uitstel te maken, ware het niet dat de gesprekken worden gehouden onder de last van een paar zware hypotheken. Het tempo waarin de voorbereiding tot de Duitse vereniging zich het afgelopen halfjaar heeft voltrokken, maakt een bevredigende voltooiing van dat proces dringend, terwijl het niet alleen voor de Duitsers bevredigend mag zijn. En kan het Westen, door zich voorzichtig afzijdig te houden, bevorderen dat de kansen op een totale ineenstorting van de Sovjet-Unie verder toenemen? Wat zullen daarvan de gevolgen zijn voor Midden-Europa dat zich nu in de beginfase van de wederopbouw bevindt? Onder nader te formuleren voorwaarden zou Gorbatsjov ook moeten kunnen wat hij wil.

Wat hebben de Amerikanen bij deze eerste post-Koude-Oorlog-top voor ogen? Bush verschijnt onder onvergelijkelijk veel betere voorwaarden aan de conferentietafel. De NAVO is volledig intact en geen der leden wil de organisatie opheffen. In economisch opzicht is de Sovjet-Unie de dringend vragende partij. De kaarten die Gorbatsjov te spelen heeft die van de Duitse vereniging en de troepen in de DDR zijn nu nog sterk, maar het zijn er weinig en ze worden zwakker. Hier wordt gespeculeerd over niets minder dan 'de vestiging van een nieuwe wereldorde'. En waarom, redeneren de voorstanders daarvan, zou men geen zaken doen met Gorbatsjov? Juist met Gorbatsjov, zolang hij er is en omdat hij in een zwakke positie staat.

Moet men zich Washington dan voorstellen als een tegenhanger van Jalta: zoals die conferentie pre-Koude-Oorlog was, zo zou deze post- zijn? Het verschil met Jalta is dat toen in ieder geval een der deelnemers precies wist wat hij wilde en dat hij ook de middelen had om zijn doel te bereiken. In Washington heeft de ene partij de middelen wel maar kan zich nog geen voorstelling maken van het doel, terwijl de andere wel weet wat het doel is maar alle middelen ontbeert.

Na vijfenveertig jaar is er in zoverre weinig veranderd dat de toekomst van het Westen nog altijd wordt bepaald door de durf en de verbeeldingskracht van de Amerikanen. Een paar dagen zijn weinig om die twee deugden te ontplooien.