Toekomst van Europa het hoofdthema op top in VS

WASHINGTON, 30 mei De vorm van Europa en niet wapenbeheersing zal het hoofdgerecht vormen tijdens de topconferentie tussen de Amerikaanse president, George Bush, en Sovjet-leider Michail Gorbatsjov in Washington.

Vanaf morgen tot en met zondag trekken Bush en Gorbatsjov samen op. De gesprekken gaan over 'het opnieuw ontwerpen van een politieke kaart van Duitsland en in de tweede plaats over wat er gebeurt in de Sovjet-Unie', zei Bush' nationale veiligheidsadviseur, Brent Scowcroft, afgelopen zondag voor de Amerikaanse televisie. Wapenbeheersing, waar de voorbereidende delegaties de meeste tijd aan hebben besteed, komt hierbij dus pas op de derde plaats.

Dergelijke draaiboeken worden niet altijd gevolgd, maar wel staat vast dat de top in Washington zich niet tot een tweede Jalta zal ontwikkelen. De VS en de Sovjet-Unie torenen minder hoog uit boven de middelgrote landen dan voorheen. Gorbatsjovs positie in eigen land is verzwakt, en hij kan niet meer op de blinde solidariteit van het Warschaupact rekenen. Door het einde van de Koude Oorlog is het Amerikaanse leiderschap in de NAVO aan het afkalven. De gebeurtenissen in Europa worden niet langer geheel in Moskou en Washington bepaald. President Bush weet dat. Hij wil dat de Sovjet-Unie zoveel mogelijk met Duitsland zelf onderhandelt, maakte een hogere functionaris van het Witte Huis duidelijk. Bush voelde zich ook 'bemoedigd' door de gesprekken tussen de Westduitse minister van buitenlandse zaken Hans-Dietrich Genscher en zijn Sovjet-collega Edoeard Sjevardnadze over conventionele wapens vorige week.

Bush en Gorbatsjov zijn het sterk oneens over de status van een verenigd Duitsland in Europa. De Sovjet-Unie eist dat Duitsland ten minste ook lid wordt van het Warschaupact als het zich zou aansluiten bij de NAVO. Washington houdt vol dat het lidmaatschap van welk bondgenootschap dan ook vrijwillig moet zijn. Een Duits lidmaatschap van de NAVO alleen werkt stabiliserend. Er bestaat dan geen gevaar dat Duitsland ooit een kernmacht wordt. 'De vijand van vandaag is instabiliteit, onvoorspelbaarheid en gebrek aan vertrouwen in elkaar', waarschuwde Bush tijdens een interview met de Duitse televisie. 'Dus als we de NAVO een bredere missie kunnen geven, dan is dat in het belang van de Sovjet-Unie. We hebben nooit een stuk van een ander land willen veroveren. Volgens mij hoeven ze geen buitensporige angst te hebben voor een verenigd Duitsland.' Vorige week zei Gorbatsjov dat hij zijn positie in het overleg over de beperking van conventionele wapens in Europa zou moeten herzien als Duitsland lid van de NAVO zou worden. Tot teleurstelling van Bush zijn deze besprekingen gestagneerd, en hij hoopt ze in Washington weer vlot te trekken. Een hoge functionaris sloot niet uit dat er dit jaar nog een verdrag over conventionele wapens kan worden getekend. Maar als er in de zomer geen akkoord is, gaat het niet door, aldus zijn voorspelling.

Over de Russische boycot van Litouwen wil Bush ook eerlijk zijn. 'Ik probeer dialoog te bevorderen', zei hij vorige week tijdens een persconferentie. Gorbatsjov vindt Litouwen een binnenlandse affaire en het lijkt dat Bush zijn voorzichtige kritiek als niet meer dan een verplicht nummer beschouwt, want bij de voorbereidende briefings worden betrekkelijk weinig woorden aan de kwestie gewijd.

Toch is de situatie in Litouwen van invloed op ratificatie van een handelsverdrag tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten. Maandag werden de laatste kleine geschilpunten opgelost. Amerika zou een betere bescherming van auteursrechten in de Sovjet-Unie krijgen en de Sovjet-Unie zou beginnen met afbetaling van oude schulden. Het verdrag bevat bepalingen tegen dumping en er zijn afspraken over opening van handelskantoren. In een resolutie heeft een ruime meerderheid van de Senaat zich vorige maand tegen dit verdrag uitgesproken, zolang de boycot in Litouwen voortduurt. Ook al wordt het verdrag getekend, dan wordt het niet geratificeerd door de Senaat.

Het verdrag is ook voorwaarde tot het verlenen van de meestbegunstigingsstatus aan de Sovjet-Unie zodat die gemakkelijker kan exporteren naar Amerika. Die status is onzeker, nu de Sovjet-Unie nog steeds niet heeft voldaan aan een andere voorwaarde: het aannemen van een emigratiewet. Het Jackson-Vanik-amendement van 1974 verbindt meestbegunstigingsstatus aan het emigratiebeleid van communistische landen.

Op de korte termijn zal de Sovjet-Unie niet zwaar trekken aan de geringe vooruitgang in de economische betrekkingen met Amerika, op de lange duur echter wel, zo verwacht men in Washington. China, dat volgens functionarissen van het ministerie van buitenlandse zaken aanzienlijk ruwer met de mensenrechten omspringt dan de hedendaagse Sovjet-Unie, kreeg onlangs wel verlenging van de meestbegunstigingsstatus.

Op het nippertje is er een luchtvaartverdrag gereed gekomen dat in ieder geval wel kan worden getekend. Het verdrievoudigt de capaciteit van het luchtverkeer tussen beide landen. Ook is er bijna overeenstemming over het terugbrengen van de arsenalen met chemische wapens. Over de voor Bush minder belangrijke kwestie van strategische kernwapens wordt 'substantiele overeenstemming' verwacht tijdens de top. Zo wordt de belofte van de topconferentie op het eiland Malta vorig jaar gedeeltelijk ingelost. In kernwapens zijn beide grootmachten nog onbetwiste leiders. Ze bezitten 95 procent van 's werelds arsenalen op dit terrein. Toch betekent 'substantiele overeenstemming' nog niet dat direct na de afspraak een overeenkomst getekend kan worden. Een hoge functionaris van het Witte Huis verzuchtte onlangs over een ander ontwapeningsverdrag dat hij er altijd weer verbaasd over stond 'hoe veel tijd het kost om van 'substantiele overeenstemming' over te gaan tot een verdrag waarvan juristen zeggen dat je het kunt tekenen.'

In 1974 bereikten president Gerald Ford en partijleider Leonid Breznjev in Wladiwostok principe-overeenstemming over een akkoord en het duurde daarna nog vijf jaar om tot het SALT-II verdrag te komen. Het is nooit geratificeerd.

Nu is het START-akkoord aanzienlijk minder omstreden. Slechts zeven senatoren schreven aan de president dat ze zich bezorgd maakten over het in Moskou bereikte resultaat tussen de ministers van buitenlandse zaken James Baker en Sjevardnadze. Van de 'regionale vraagstukken', een eufemisme voor dreigende of lopende oorlog, vindt het Witte Huis het broeiende conflict tussen India en Pakistan over Kashmir nog van meer belang dan de Russische steun aan Cuba. ', Het is een van de gevaarlijkste vraagstukken aan de horizon', zei een hoge functionaris van het Witte Huis over Kashmir. Pakistan is een bondgenoot van de Verenigde Staten, de Sovjet-Unie is bevriend met India. De Verenigde Staten hadden tevergeefs aan Moskou voorgesteld om samen op te treden. Afzonderlijk hebben ze wel beide zijden geadviseerd om hun strijdkrachten terug te trekken.

Gorbatsjov is in Amerika bijna even populair als Bush (73 versus 80 procent volgens de laatste peiling). Zondag trekt hij het wijde land in. Eerst gaat hij eten met de gouverneur van Minnesota. In die deelstaat ontmoet hij ook een 'typisch Amerikaanse familie'. In Californie ontbijt hij vervolgens met oud-president Ronald Reagan en hij spreekt ook de voormalige minister van buitenlandse zaken George Shultz.

President Bush zou graag met Gorbatsjov op meer intieme voet willen komen. Hij neemt hem mee naar zijn zomerverblijf op Camp David. Gorbatsjov, die er gezien de huidige problemen in Moskou van gruwt om thuis op de tv in sporthemd te worden gezien, had geen zin om mee te gaan paardrijden, volleyballen of tennissen. Dat is nu precies wat de preppy president graag zou willen doen om zijn bezoeker wat op zijn gemak te stellen. Hij hecht sterk aan persoonlijk contact met Gorbatsjov zelf. 'Sommige critici in het land zeggen 'he, je legt teveel nadruk op meneer Gorbatsjov'. Maar ik zeg dan 'ik ken hem'.', zei hij voor de Sovjet-televisie. Bush zei dat hij zijn Russische tegenspeler zou vragen: 'He, wat gaan we doen om de dingen een beetje veiliger te maken?'