President glimlacht soeverein

MOSKOU, 30 mei Terwijl Michail Gorbatsjov zich op het vliegveld, zwaaiend als een heuse pater familias, uitgeleide liet doen door het politburo en zijn Presidentiele Raad, en premier Nikolaj Ryzjkov in de Opperste Sovjet gelaten zijn zoveelste politieke nederlaag leed, begon Boris Jeltsin aan zijn zegetocht langs het Russische volk.

In het parlement van de Russische republiek, dat hem gisteren omstreeks het middaguur na drie stemmingen met een zeer krappe meerderheid als voorzitter koos, kreeg hij een staande ovatie. Rusland moet 'in naam van zichzelf en het volk weer tot grootheid' worden opgestuwd, zei hij ten antwoord. Minzaam zag hij toe hoe de tientallen cameralieden, amechtig roepend en struikelend over hun zelf meegenomen trapjes, tot het bittere einde om zijn glimp vochten. De nieuwe president van Rusland schreed intussen soeverein lachend voort: door de gangen van het parlementsgebouw naar buiten, langs de volksvertegenwoordiging van de Sovjet-Unie naar het Rode Plein, al handen schuddend, rode anjers in ontvangst nemend, oude dames zoenend en ook nog eens vragen van journalisten en voorbijgangers beantwoordend.

De apotheose voltrok zich vlak buiten de muren van het Kremlin. Staand op een nog geen meter breed stenen trappetje in een taluud sprak hij de honderden demonstranten toe die al weken voor hotel Rossia bivakkeren waar de volksvertegenwoordigers van buiten de stad logeren. Jeltsin noemde zijn verkiezing een 'overwinning van het volk en het democratische Rusland' 'Overwinning, overwinning', scandeerde de menigte terug en nu werd het tijd am 'sociaal, economisch en geestelijk soeverein Rusland op te bouwen'. Als voorzitter van de Opperste Sovjet heeft de president van een Unie-republiek tot op heden niet veel macht gehad. Maar met de verkiezing van Jeltsin kan daarin snel verandering komen. Vooral wanneer hij zich, zoals Jeltsin heeft aangekondigd, binnen afzienbare tijd ook nog rechtstreeks door het volk wil laten kiezen, iets wat Gorbatsjov niet heeft aangedurfd toen hij zijn presidentschap optuigde.

Jeltsin kan als president van de grootste Unie-republiek, en bovendien gekozen na een echte de eerste echte openlijke politieke strijd, de machtsverhoudingen binnen de Unie totaal op hun kop zetten. Hij kan Gorbatsjov dwingen nu eindelijk aan tafel te gaan zitten en met vijftien gelijke partners onderhandelingen te beginnen over een nieuw Unie-akkoord. Hij kan een eigen politiek gaan voeren ten opzichte van de Baltische republieken en daarmee Gorbatsjov ook tot onderhandelingen over hun zelfstandigheid dwingen. Door de presidentsfunctie in de grootste van de vijftien republieken van een zuiver ceremoniele tot een reele te maken ondermijnt Jeltsin automatisch de machtspositie van Gorbatsjov, die zal moeten leren met die republieken als met gelijke partners om te gaan.

Pag.9: Hoofdartikel

De nipte overwinning van Jeltsin is het gevolg van sluw politiek opereren van zijn fractie. Want op de keper beschouwd had zijn blok Democratisch Rusland geen meerderheid in het parlement. Die kon Jeltsin gisteren pas verwerven na langdurige onderhandelingen en dank zij een aantal overlopers uit het behoudende kamp.

Het eerste was afgelopen weekeinde gebeurd. Nadat Jeltsin het vorige week twee keer niet was gelukt om tegen de conservatieve partijsecretaris Polozkov uit Krasnodar een meerderheid te halen, begonnen er op hoog niveau onderhandelingen tussen Democratisch Rusland en het Centraal Comite van de partij. Die verliepen moeizaam. De Jeltsin-fractie wenste niet alleen het presidentschap maar ook het premierschap. Maar een resultaat hadden de besprekingen wel: Polozkov trok zich terug en de Gorbatsjov-volgeling Aleksandr Vlasov, de huidige premier van Rusland, kwam weer terug in de race. Nu met steun van de partij, zei hij maandag uitdrukkelijk in zijn rede tot het parlement. Paradoxaal genoeg heeft deze manoeuvre van de partij Jeltsin vermoedelijk reeds gisteren aan zijn meerderheid geholpen. Want enkele aanhangers van Polozkov (lees: van Gorbatsjovs antipode Ligatsjov) waren daarover zo ontstemd dat ze uit protest niet voor Vlasov maar direct op Jeltsin stemden. Pogingen om het anti-Jeltsinblok op een lijn te krijgen, strandden daarom aan de vooravond van de derde stemronde.

Hierdoor is echter het probleem van het premierschap nog steeds niet opgelost. Vanmorgen zijn in het Kremlin de onderhandelingen daarover begonnen. Het Russische parlement heeft zichzelf tot morgenmiddag de tijd gegeven om het voorwerk te doen. Pas na deze pauze van anderhalve dag komt het weer in plenaire zitting bijeen. Het ligt voor de hand dat de premier dan in de kringen van Gorbatsjov wordt gezocht. Twee namen circuleerden vandaag: die van Lev Voronin, een van de onderministers van Ryzjkov, en die van Nikolaj Petrakov, de persoonlijke economische adviseur van Gorbatsjov. De laatste lijkt het meest kans te maken.

Jeltsin is, nu hij zijn gram heeft gehaald op de man die hem in 1987 uitrangeerde, er iets aan gelegen om een opening te vinden naar Gorbatsjovs vleugel. Na zijn verkiezing gisteren legde hij wederom de nadruk op de noodzaak van een coalitieregering en hij riep zijn partijgenoten op zich te verzoenen. Zelfs radicale fractiegenoten hadden daar begrip voor. Zo haastte Aleksandr Ljoebimov, behalve politicus ook presentator van het befaamde jongerenprogramma Wzljad (Opvatting), zich te zeggen dat er geen sprake is van een 'politieke oppositie' in het Russische parlement. 'Het is een nederlaag voor Gorbatsjov. De verkiezing van Jeltsin betekent meer voor hem dan voor ons. Gorbatsjov heeft les gekregen in politiek. Hij zal nu ook naar compromissen moeten zoeken. Maar wij moeten nu eveneens zoeken naar een consensus.' De betrokkene zelf liet vanuit Ottawa al bezorgd en dreigend weten nu wel eens te willen zien of de gebaren van Jeltsin de laatste dagen een 'spel' waren of een uiting van behoefte aan 'samenwerking in plaats van confrontatie'. Een complicerende factor blijft de onduidelijkheid over het premierschap niettemin. Want de premier van Rusland zal met minimaal twee politieke problemen worden geconfronteerd. Ten eerste met het vaste voornemen van een meerderheid van het Russische parlement om de economische hervormingen af te wijzen. Dat de plannen van Ryzjkov in de prullemand verdwijnen, wordt met de dag duidelijker. Ook de Opperste Sovjet van de Oekraine, de tweede republiek van het land, heeft ze begin deze week van de hand gewezen. En de Opperste Sovjet van de Unie zelf heeft het pakket van Ryzjkov gisteren weliswaar niet willen verwerpen maar heeft wel de beraadslagingen erover opgeschort tot na de thuiskomst van Gorbatsjov.

Maar wat dan? Een concreet alternatief heeft ook Jeltsin niet geboden toen hij vorige week zijn 'twaalfpunten-plan' presenteerde waarin de 'economische soevereiniteit' van Rusland een hoge prioriteit had. Het tweede probleem voor een nieuwe Russische premier uit het circuit rondom Gorbatsjov is dat hij zich tussen twee vuren in moeten durven te bewegen. Hij dient op goede voet te blijven met president Gorbatsjov, wiens patronage van vitaal belang is, en hij zal uitvoering moeten geven aan de voornemens van Jeltsins fractie om Rusland soeverein te maken.

In zijn geimproviseerde toespraak voor de Kremlin-muur liet Jeltsin gisteren al blijken dat het hem ernst is. Het nieuwe Rusland zal zo snel mogelijk bilaterale verdragen sluiten met de Baltische landen, liet hij weten. De overige punten in de resolutie over de soevereiniteit, die het Russische parlement de komende dagen nog moet behandelen, liegen er evenmin om. De constitutie en de wetten van Rusland gaan volgens de resolutie boven die van de Sovjet-Unie. Alleen Rusland kan zijn soevereine bevoegdheden delegeren aan het grotere geheel. Rusland wil hoe dan ook een zelfstandige buitenlandse politiek kunnen voeren. (Over defensie wordt nog gezwegen.)Jeltsin vatte het door zijn fractie Democratisch Rusland opgestelde concept gisteren bondig samen: 'Rusland is wedergeboren'.