Mogelijk eind dit jaar vrije verkiezingen in Joegoslavie; Nieuwe scheuren in eenheid

ROTTERDAM, 30 mei Een communistische partij die afstand doet van het machtsmonopolie, een communistische premier die een eigen partij wil beginnen en een communistische president die vindt dat de democratische vernieuwingen in het land sneller moeten verlopen. Joegoslavie heeft er de afgelopen dagen een aantal nieuwe scheuren in de papieren eenheid bijgekregen.

Premier Ante Markovic, in naam nog lid van de communistische partij, heeft afgelopen vrijdag aangekondigd dat hij de partij wil verlaten en met een eigen, nieuwe partij aan vrije verkiezingen voor het Joegoslavische parlement wil deelnemen. Deze verkiezingen zullen volgens Markovic nog voor het einde van dit jaar worden gehouden. Als grondslag voor de nieuwe partij moet het economische herstelprogramma dienen dat sinds 1 januari onder leiding van Markovic wordt uitgevoerd.

Markovic verlaat het zinkende schip waarvoor juist dit weekeinde een zoveelste reddingspoging werd ondernomen. De Liga van Communisten, eens het federale verbond van de zes republikeinse partijen in het land, besloot zaterdag in Belgrado haar alleenheerschappij op te geven. Het was vooral een gebaar, want alleenheerser is de partij allang niet meer. Bovendien was slechts de helft van de Liga Servie, Montenegro en Bosnie Herzegovina op dit congres aanwezig. Het cogres was de voortzetting van het in januari 'ontplofte' partijcongres. Slovenie, Kroatie en Macedonie willen niet meer meedoen aan federale partijpolitiek.

Maar ondanks deze terzijdes is de uitspraak van de Liga opmerkelijk. Het onttakelde verbond erkende niet alleen het bestaan van meer politieke krachten in het land, het daagde de nieuwe partijen ook uit om in vrije verkiezingen de strijd tegen elkaar aan te binden voor een nieuw Joegoslavisch parlement. De Liga heeft voor september een als verzoenend bedoeld partijcongres uitgeschreven, een 'congres voor democratische vernieuwing', waarop een nieuwe programma moet worden vastgesteld met 'een vrije samenleving, democratie, een hoog levenspeil, materiele rijkdom en sociale gerechtigheid' als grondslag, aldus de na afloop van het congres uitgegeven verklaring.

Het zijn kalme teksten, vooral wanneer in aanmerking wordt genomen dat Servie op dit congres nog meer dan anders de eerste viool kon spelen door afwezigheid van de 'Westerse' opponenten Slovenie en Kroatie. In de republiek Servie zelf kunnen de woorden 'vrije verkiezingen' nog amper hardop worden uitgesproken en oppositiepartijen zijn er formeel nog niet toegestaan.

De Servische stellingname in de Liga zou dan ook heel goed een dubbele bodem kunnen bevatten. Mogelijk heeft Servie bij vrije Joegoslavische verkiezingen de hoop gevestigd op de macht van het getal. Meer dan 40 procent van de Joegoslavische bevolking bestaat uit Serviers. Het nationalistische bewustzijn onder deze bevolkingsgroep is groot, aangewakkerd door de populistische leider Slobodan Milosevic en door de recente verkiezingsoverwinning van 'separatisten' in Slovenie en vooral Kroatie.

Nog niet zo lang geleden klonk er slechts hel en verdoemenis uit Servische monden wanneer de relatie tot de westelijke republieken aan de orde kwam. Bij zijn aantreden twee weken geleden sprak de nieuwe voorzitter van het collectieve staatspresidium, de Servier Borisav Jovic, nog van 'gevaarlijk handelen' van Slovenie en Kroatie. De republieken zouden zogenaamd een confederaal Joegoslavie maar in feite afscheiding van de federatie nastreven en daarmee een burgeroorlog uitlokken, aldus het nieuwe staatshoofd. Jovic stelde dat de twee republieken zich tegen de Joegoslavische grondwet hebben gekeerd door vrije verkiezingen te houden. Om die reden zou hier de noodtoestand wel eens kunnen worden uitgeroepen, liet de Servier weten.

Jovic beloofde in ieder geval 'spoedeisende maatregelen om de integriteit van de natie te beschermen'.

Het klonk vaag maar kon als dreigement worden opgevat omdat de officiele legerwoordvoerder kolonel Vuk Obradovic kort tevoren had gezegd dat het leger 'alle beschikbare middelen' zal aanwenden om diezelfde integriteit te dienen.

Met spanning werd dan ook uitgezien naar de toespraak die president Jovic gisteren in het Joegoslavische parlement hield over de stand van zaken in de federatie en waarin hij de 'spoedeisende maatregelen' wel eens zou kunnen aankondigen. Die maatregelen bleven uit. Nog steeds zei hij een burgeroorlog te vrezen en nog steeds had hij geen goed woord over voor de nieuwe Sloveens en Kroatische leiders. 'De machtsovername door extreem rechtse en revanchistische krachten kunnen grote problemen veroorzaken', aldus Jovic tot het parlement. Maar van harde maatregelen sprak hij niet, wel van dertien besluiten van het presidium om de dialoog tussen de republieken te verbeteren. En van de noodzaak om meer haast te maken met democratisering van het land en zelfs met het opstellen van een nieuwe Joegoslavische grondwet. Parlementariers die zich op het ergste hadden voorbereid, spraken na afloop hun verbazing uit over Jovic' rede die zij als 'verzoenend' bestempelden.

    • Gijsbert van Es