Krachtenveld

VERMOEDELIJK LOOPT het tijdperk-Gorbatsjov al weer ten einde nog voor het goed en wel is begonnen. Waarschijnlijk moet het achteraf vooral worden beschouwd als een introductie tot een onbedoelde, wellicht nogal chaotische pluriformiteit en niet tot een volgens plan verlopende hervorming zoals menigeen in Oost en West toch graag had gezien. De verkiezing van Boris Jeltsin als voorzitter van de Opperste Sovjet van de Russische federatieve republiek mag dan als keerpunt worden beschouwd. Met Jeltsins promotie is de radicale factie in de Sovjet-politiek een factor van gewicht geworden. Bovendien betekent zijn zege een zware politieke nederlaag voor de gorbatsjovist Vlasov.

Bizar genoeg heeft de methode-Gorbatsjov Jeltsin aan de macht geholpen. De opwaardering van de formele overheid en volksvertegenwoordiging ten nadele van de partij heeft Gorbatsjov weliswaar een nieuw instrument gegeven om de oude nomenklatoera op een zijspoor te rangeren, zij heeft tezelfdertijd de deur wagenwijd opengezet voor populisten die de frustraties in de bevolking ten koste van het centrale gezag wisten te bespelen. Ooit was Jeltsin een aanhanger van de 'perestrojka', maar zijn door Gorbatsjov getolereerde ondergang in het Centrale Comite moet nog worden gewroken.

PERSOONLIJKE, ideologische en regionale factoren zullen elkaar versterken in de op handen zijnde confrontatie. Op ideologisch gebied heeft Jeltsin een veel grotere ruimte opgeeist dan Gorbatsjov zichzelf tot dusverre heeft toegestaan. De animositeit tussen beiden vond vooral daarin haar oorsprong. Bovendien heeft Jeltsin de politieke centrifuge die de Unie uiteendrijft weten aan te wenden als stuwende kracht voor zijn hernieuwde loopbaan. Van buitenaf beschouwd scheen het Russische hegemonisme samen te vallen met de dictatuur van de partij, vervolgens met de nieuwe centrale leiding onder Gorbatsjov. Maar Jeltsin heeft de klaarblijkelijke ruimte tussen beide verschijnselen weten te benutten om er een nieuw soort nationalisme te vestigen.

Wat de resultante zal worden van alle krachten die langzamerhand in het gigantische Sovjet-rijk worden losgemaakt is met geen mogelijkheid te voorspellen. Hetenige wat met enige zekerheid kan worden waargenomen is dat het krachtenveld met de dag geschakeerder wordt.