Een poel van discretie

De Nederlandse obsessie vertrouwelijkheid te betrachten over financiele gegevens maakt de fiscale wereld een poel van discretie. Wie voor de rechter een beroep doet op een WAO-uitkering, ziet zijn medische gegevens in het openbaar over tafel gaan. Wie voor vandalisme wordt berecht, hoort hoe zijn jeugdtrauma's in een volle zaal worden besproken. Maar een grote fraudeur die zich voor de belastingrechter moet verantwoorden, doet dat achter gesloten deuren. En van de beslotenheid in de fiscale wereld zijn andere voorbeelden.

Van tijd tot tijd kan men lezen hoe het politiebureau Warmoesstraat de 24 uur doorkomt of een film zien over wat 's nachts op een Eerste Hulp-post voorvalt. Maar nog geen journalist heeft een dag met een belastingdeurwaarder mogen meelopen. De belastingdienst is zo gesloten als een pot. De zeer hierachisch opgebouwde dienst lost zijn eigen problemen op.

Directeur-generaal Boersma is de hoogste fiscale ambtenaar. Hij is de verbindingsman voor contacten met de politiek; vooral met de staatssecretaris van financien. 'Soms spreek ik hem driemaal per dag', zo benadrukte deze bewindsman onlangs, om aan een Kamercommissie toch maar vooral duidelijk te maken dat hij echt wel weet wat er omgaat. 'Ik ga alleen naar de staatssecretaris met problemen waar ik zelf niet meer uitkom', zo verduidelijkte Boersma de parlementariers even later zijn positie.

Al met al liepen de zaken lange tijd tot ieders tevredenheid. Het staatssecretariaat van Financien was niet de zwaarst denkbare baan en de belastingdienst verrichtte tamelijk ongestoord zijn nuttig werk. Toch kwamen er een hoogst enkele keer barsten onderin de gesloten pot. Dat was het geval toen oud-staatssecretaris Koning zich verstoutte zelf in de aanslagregeling in te grijpen; de zogenaamde Wibo van der Linde-affaire. Belastinginspecteurs claimden terstond een positie onafhankelijk van politieke beinvloeding en brachten enkele demarches van Koning in de publiciteit. De opzet mislukte. De Tweede Kamer boog zich over de zaak en Koning behield het recht in te grijpen. De affaire verdween in de doofpot, maar de simpele belastingbetaler hield er een verrassend kijkje in de keuken aan over.

Inmiddels trekt een even opmerkelijke, nieuwe barst in het fiscale bastion de aandacht. Het gaat om de reorganisatie en de automatisering van de belastingdienst. Een operatie 'die wat creativiteit betreft, bewondering afdwingt', aldus voormalig directeur-generaal Van Bijsterveld vanmiddag in een lezing in de Ridderzaal.

Hij sprak tijdens de officiele presentatie van een geschiedboek over de belastingdienst voor een gehoor van louter fiscalisten (de pers was niet uitgenodigd). Van Bijsterveld hield zijn gehoor voor dat omvangrijke herstructureringen startproblemen opleveren. Na een tijdje worden die wel overwonnen, maar intussen hebben ze geld gekost. 'Zo gaat het nu eenmaal met zulke grote reorganisaties in het bedrijfsleven en bij de overheid', aldus Van Bijsterveld, die een vergelijking trok met de introductie van de omzetbelasting in 1968. Dat was aanvankelijk ook een verliesgevende operatie.

Morgen debatteert de Tweede Kamer met staatssecretaris Van Amelsvoort van Financien over de herstructurering en automatisering van de belastingdienst. Die verloopt zoals te verwachten was niet probleemloos. Er dreigt een jaarlijks verlies dat zou kunnen oplopen tot een miljard gulden. Boersma wist dat al langer, maar de problemen waren nog niet onoplosbaar en daarom hoorde Van Amelsvoort er niets van.

Vreemd genoeg wist minister Ruding er indertijd al wel van af; hij had Lubbers na de verkiezingen een brief geschreven om meer geld voor de belastingdienst los te krijgen. Zijn verzoek viel evenwel in slechte aarde.

Ook verscheidene Tweede-Kamerleden hoorden van ernstige problemen bij de herstructurering. Herhaaldelijk stelden zij bezorgd vragen aan de staatssecretaris van Financien. Onder diens auspicien gaven de fiscale topambtenaren steevast geruststellende antwoorden aan parlement en pers.

Vanuit de belastingdienst lekte onlangs evenwel verontrustend cijfermateriaal uit. Daarmee gewapend probeert de volksvertegenwoordiging nu een beeld van de situatie te krijgen. Dat is lastig, want ook Van Amelsvoort komt niet zo maar vanzelf aan gegevens. Ondanks zijn dagelijkse gesprekken met de directeur-generaal kreeg hij pas enkele weken geleden de brandbrief van Ruding aan Lubbers in handen.

Het debat van morgen dient om inzicht te krijgen in de vraag hoeveel greep politici wordt gegund op deze grootscheepse operaties. Centraal staat het belang van openheid. Het mag niet de traditie van de beslotenheid van de fiscale wereld zijn die de grenzen trekt voor de parlementaire controle.

    • Aertjan Grotenhuis