De tragiek van Gorbatsjov

HOEDT U VOOR HET verlenen van privileges want zij hebben de taaiheid van de eeuwigheid. Dat zou de eerste les in staatkunde kunnen zijn. Veel regeringen, op zeer uiteenlopende ideologische grondslag, zijn met die les geconfronteerd. Thans is de regering-Gorbatsjov aan de beurt. Na jarenlang optimistisch geexperimenteer met 'perestrojka' en 'glasnost' moet deze tot de trieste slotsom komen dat het van kwaad tot erger is geworden met de Sovjet-economie. Het minimum aan sociale zekerheid dat binnen het leninistische systeem kunstmatig in stand werd gehouden, heeft de samenleving in de afgrond doen belanden.

Andermaal grijpen de hervormers rondom Gorbatsjov naar een paardemiddel. Zij waren begonnen met een halve drooglegging van het arbeidspotentieel teneinde de produktiviteit daarvan enigermate op peil te houden; nu worden de prijzen van de eerste levensbehoeften min of meer verdubbeld. Daarmee wordt erkend dat een van de hoofdkwalen van het geldende systeem, de volstrekt uit de hand gelopen subsidies met een volstrekt kunstmatige prijsstelling als gevolg, moet worden gecureerd wil er van een begin van genezing sprake kunnen zijn. In de Sovjet-Unie geldt voor de prijzen van de eerste levensbehoeften hetzelfde als voor de arbeidsproduktiviteit: zij zijn schrikbarend laag. Maar privileges kunnen niet zomaar ongedaan worden gemaakt. Vandaar dat Gorbatsjov persoonlijk de hamsterwoede onder de bevolking probeert te sussen met beloftes van compensaties in de inkomenssfeer.

TERECHT wordt er op grond van velerlei ervaring op gewezen dat een paardemiddel slechts als zodanig doorwerkt wanneer het zonder smaakmakers wordt toegediend. Anders gezegd, de Sovjet-bevolking moet de last dragen die de deplorabele staat waarin de Sovjet-economie zich bevindt, nu eenmaal oplegt. Het toedienen van pijnstillers in de vorm van looncompensaties werkt averechts en leidt alleen maar tot verder oplopende inflatie. De Polen hebben dat tot dusverre begrepen.

Is er dan geen enkel soelaas? Dat is er wel. Indien de Sovjet-leiding een eenduidige vorm van markteconomie zou durven toelaten, zou er eindelijk een maatstaf ontstaan voor de waardebepaling van de verschillende produktiefactoren: arbeid, grondstoffen en kapitaal. Met behulp van die waardebepaling zouden vervolgens de verschillende produktiefactoren naar plaats en hoeveelheid zodanig kunnen worden ingezet dat zij hun optimale rendement zouden kunnen bereiken. De gedachte dat in een markteconomie geen plaats is voor een regulerende overheid berust vanzelfsprekend op een Russische misvatting. In geen enkel zogenoemd kapitalistisch land is die slotsom gemaakt, hoewel men verschillende gradaties van overheidsbemoeienis kent. Maar wezenlijk is dat er ruimte is geschapen voor een geobjectiveerde verdeling van de beschikbare produktiefactoren.

IN DE Sovjet-Unie liggen er op zijn minst drie hindernissen op de weg naar een dergelijke doelstelling. De eerste is de ideologische, de leiders zijn te zeer opgevoed in de waardeschaal van het leninisme om daarvan voetstoots afstand te doen. De tweede ligt in de bevolking als geheel, de mogelijkheid om boven de middelmaat uit te stijgen wordt kennelijk als afschrikwekkend ervaren. De Sovjet-geschiedenis staat immers voor een ononderbroken intimidatie van geindividualiseerd talent. De derde hindernis heeft de vorm van een valkuil, de afwezigheid van mensen die geschoold en ervaren zijn in marktverkenning en in de toepassing van de resultaten daarvan. Dat betekent dat indien de eerste twee obstakels zouden kunnen worden geslecht, succes nog verre van verzekerd is.

Een driekwart eeuw volgehouden verloedering van het economische denken is niet in een paar jaar goed te maken. Het is Gorbatsjovs tragiek dat de werkelijke stand van zaken pas onder zijn regime goed zichtbaar is geworden. Zo kon het misverstand ontstaan dat zijn politiek voor de ellende aansprakelijk is. Gorbatsjov valt aan te rekenen dat hij nog steeds zoekende is naar zachte heelmeesters om een oplossing voor de economische kwalen te bereiken. Maar niemand anders zou in staat zijn geweest om in het korte tijdsbestek van de 'perestrojka' de Sovjet-economie in een gezonde samenleving te herscheppen. Het is problematisch genoeg om dat zelfs op langere termijn tot stand te brengen.