Het Oor: hoe de Oostbonzen elkaar bang hielden

Toen Cees van Ede eind vorig jaar in Praag bij het uitzoeken van 'verboden' Tsjechische films voor uitzending door de NOS, getipt door een Tsjechische relatie, naar Ucho (Het oor) informeerde, bleek er van de zorgvuldig uit alle naslagwerken verwijderde produktie uit 1969 inderdaad nog een kopie te bestaan. Voor alle zekerheid had regisseur Karel Kachyna twintig jaar lang de originele geluidsband in zijn zomerhuisje verborgen gehouden. De opnamen waren gemaakt na de Russische invasie, maar wel zo ver mogelijk van de hoofdstad in een hermetisch afgesloten kasteel. De voltooide versie had Kachyna nooit gezien; de film was slechts enkele keren in zeer besloten kring aan enkele hoge partjfunctionarissen vertoond, als afschrikwekkend voorbeeld wat er kan gebeuren als je filmkunstenaars de vrije teugel laat. In Cannes, waar Het oor verleden week in competitie vertoond werd (maar geen enkele prijs won), vertelde hoofdrolspeler Radoslav Brzobohaty dat hij rond 1970 ontboden was bij de filmcensor, 'een klein, akelig mannetje, dat door iedereen gehaat werd'.

De boodschap was simpel: 'meneer Brzobohaty, U bent veertig jaar en heeft een paar aardige filmrollen gespeeld, maar aan die carriere is nu definitief een einde gekomen'.

Zijn levenslange draaiverbod werd vijf jaar later omgezet in een verbanning naar de televisie. Ook Kachyna heeft in de jaren zeventig en tachtig nog een aantal jeugdfilms kunnen regisseren, die zelfs het buitenland haalden, maar niets in die brave, ambachtelijke werkjes wees op de satirische kracht van Het oor, geschreven door de kort na 1968 overleden en daarna volledig uit de annalen verdwenen auteur Jan Prochazka.

Het ligt voor de hand het adjectief 'kafkaesk' van toepassing te verklaren op een Tsjechische tragikomedie over onzichtbare microfoons. Een omhooggevallen partijbons en zijn verveelde echtgenote komen licht aangeschoten thuis na een galabal voor alle politieke kopstukken en enkele Sovjetgeneraals. Een van de gasten concludeert dat alle obers wel tot de geheime politie moeten behoren, omdat geen van hen weet hoe je champagne moet schenken. Het paar is zijn sleutels kwijt, klimt over de tuinmuur en ontdekt dat de deur nota bene open was. Elektriciteit en telefoon werken niet meer, maar voor de deur stopt een zwarte auto zonder licht. Dit alles doet het vermoeden post vatten dat de bewoners uitverkoren zijn voor strenge surveillance. Overal zitten microfoons ('oren') verborgen, behalve op het eerste gezicht in toilet en badkamer. In flash-backs naar het feest van eerder op de avond wordt gereconstrueerd hoe de hoofdpersoon toch uit de gratie gevallen kan zijn. Heeft zijn vrouw wel de juiste egards in acht genomen ten aanzien van Kameraad, de hoogste man in de partijhierarchie? Of moet de ongelukkige opdraaien voor een negatief rapport van zijn directe superieur? Elk moment kan de klop op de deur het definitieve einde aankondigen: dan gaat de bel en komt een groepje dronken feestgangers met verontschuldigingen de per ongeluk meegenomen sleutels terug brengen.

De ontknoping is zo absurd als je maar verwachten kunt onder de terreur van absolute despotie. Het oor is meer komedie dan thriller en doet af en toe ook denken aan de vervreemdende charme van een vroege Antonioni-film. De zwart-wit-fotografie roept herinneringen op aan de nieuwe filmgolven van de jaren zestig, al zijn er aanwijzingen dat het verhaal in de jaren vijftig gesitueerd moet zijn.

Samen met de ongeveer gelijktijdig opgenomen Leeuweriken aan een touwtje van Jiri Menzel eerder dit jaar in Berlijn bekroond met een Gouden Beer vormt Kachyna's film het venijnige eindpunt van de Tjechische filmlente. Speelse metaforen waren door de veranderde omstandigheden niet meer de geeigende verpakking voor de woede en bitterheid van de Praagse cineasten, al hadden ze hun gevoel voor humor nog niet helemaal verloren. Het oor is een rake en zeer goed doordachte, nauwelijks gedateerd aandoende film. De NOS kan zeer tevreden zijn over de vondst en de, wegens vertoning in Cannes iets uitgestelde wereldtelevisiepremiere.

Ucho (Het oor). Ned. 3, zaterdag 20.20 - 21.52 uur.