Door Weens overleg verdwijnt 'open skies' achter dehorizon

WENEN, 26 mei Het totale pakket van onderhandelingen tussen Oost en West is zo groot dat het internationale overleg over vrije luchtinspecties, de zogeheten open skies, tussen wal en schip lijkt te raken. Diplomaten in de Oostenrijkse hoofdstad Wenen zijn ervan overtuigd dat afspraken over de inspectie van de naleving van een nog dit jaar af sluiten akkoord over conventionele ontwapening plus ook nog afspraken over vrije luchtinspectie 'teveel van het goede' zijn. Een Oosteuropese diplomaat wijst erop dat het Westen dan binnen tamelijk korte tijd een zo volledig beeld kan krijgen van potentiele doelen voor zijn raketten, dat dit voor de Sovjet-militairen op dit moment onaanvaardbaar is.

Een mislukking van het overleg over open skies hoeft echter geen negatieve uitwerking te hebben voor het als veel essentieler beschouwde overleg over conventionele ontwapening in Europa (CFE). De Oosteuropese delegaties doen tamelijk positief over het verloop van de Weense besprekingen. Na het bezoek van de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, James Baker, vorige week aan Moskou zou er, volgens hen, meer zicht zijn gekomen op een succesvolle afronding van de onderhandelingen. En succes in Wenen is voorwaarde voor het houden van de CVSE-topconferentie die eind dit jaar in Parijs zou moeten worden gehouden. Oost en West zijn het erover eens dat de top alleen zin heeft, als er een akkoord kan worden getekend dat een eerste fase van troepenreductie vastlegt.

De Amerikaanse minister van defensie Dick Cheney zei eerder deze week optimistisch te zijn dat er nog dit jaar een CFE-akkoord kan worden ondertekend. Negatiever waren echter uitlatingen van Bush' veiligheidsadviseur, Brent Scowcroft, die weliswaar vond dat de Sovjet-Amerikaanse betrekkingen weer op het goede spoor zijn, maar dat de Sovjet-Unie in Wenen een obstructiepolitiek voert.

Die samenklank van optimistisch en pessimistische geluiden is ook waar te nemen onder westerse diplomaten in Wenen. 'Op het terrein van de tanks is een akkoord bijna rond. Dat geeft geen problemen meer. Het gaat er nu alleen nog maar om wie het laatste compromis op tafel legt', aldus een van hen. 'Een moeilijk probleem blijft echter de kwestie van de Sovjet-marinevliegtuigen die op bases te land zijn gestationeerd. Het zou idioot zijn die buiten een akkoord te houden. Theoretisch zouden ze dan alle vliegtuigen gewoon in marinekleuren kunnen schilderen om ze buiten een akkoord te houden.' Het hete hangijzer boven de Weense onderhandelingen blijft echter de toekomstige status van Duitsland, waarover in het kader van het twee-plus-vier-overleg een principiele beslissing moet worden genomen. Oost en West zijn het er eigenlijk wel over eens dat de nadere details over de omvang van het leger van het verenigde Duitsland aan de Weense onderhandelingstafel zullen moeten worden besproken, maar ook het cruciale probleem bij het twee-plus-vier-overleg, namelijk of dat nieuwe Duitsland lid van de NAVO moet zijn, houdt de gemoederen in Wenen bezig. Het Westen vindt het Duitse NAVO-lidmaatschap een must, waarbij men nadrukkelijk verwijst naar de akkoorden van Helsinki die bepalen dat ieder land het recht heeft zich aan te sluiten bij internationale organisaties en verdragen.

Voor Moskou blijft een Duits NAVO-lidmaatschap vooralsnog een onoverkomelijk probleem. Toch wijzen Oosteuropese diplomaten erop dat dit bezwaar vooral een psychologisch karakter heeft. Alle Oosteuropese landen, inclusief de Sovjet-Unie, geven toe dat Duitsland bij het Westen hoort. 'De houding van Moskou ten aanzien van de Duitse kwestie wordt ingegeven door een historisch gegroeide angst voor de Duitsers, de vrees dat de NAVO een door Duitsers gedomineerde organisatie wordt en de Sovjet-neiging om de Duitse kaart pas in de allerlaatste fase van de onderhandelingen te spelen', zo vat een hoge Oosteuropese diplomaat de situatie samen.

Sinds de eerste open-skiesconferentie in februari in Ottawa, waar de verrassende twee-plus-vier-formule voor de dag kwam, hebben westerse ministers volgehouden dat Moskou op dit punt uiteindelijk wel door de bocht zal gaan. En helemaal uitgesloten lijkt dat inderdaad niet. Een andere diplomaat uit een land van het Warschaupact formuleert het zo: 'Het punt is dat het Westen nog steeds in blokken praat en denkt. Europa draagt de last van het verleden. De mentaliteit is nog niet veranderd. Maar als de NAVO een ander karakter of tenminste een andere naam zou krijgen, dan hoeft een Duits NAVO-lidmaatschap in de toekomst geen probleem meer te zijn. Zou je nu proberen heel Duitsland de NAVO in te loodsen, dan zou dat contra-produktief zijn, want dan trek je een nieuwe scheidslijn door Europa.'