Berlijn, hoofdstad; 'Er moet een einde komen aan de dominantie van Beieren'

'Ich hab' noch einen Koffer in Berlin', zegt een regel van het lied dat Hildegard Knef ooit met haar schorre nostalgia-stem zongsprak. Voor hoeveel van de straks verenigde 80 miljoen Duitsers geldt dat nog, of gaat dat weer gelden? Wordt het als ideologische frontstad nu definitief afgedankte Berlijn straks in het midden van Europa en het oosten van Duitsland een 'gewone' min of meer armelijke metropool met zo'n vijf miljoen inwoners? Of, tot verdriet van Bonn, Hamburg, Stuttgart, Dusseldorf en Munchen, de nieuwe Duitse hoofdstad? En dan bovendien, tot verdriet van Parijs, Brussel en Milaan, wellicht ook cultureel centrum en economische draaischijf en psychologisch zwaartepunt van een nieuw Europa? Het antwoord op die vraag zal in de loop van de komende twaalf maanden voor een belangrijk deel worden bepaald door twee politieke vijanden die inzake Berlijn tegelijkertijd elkaars 'stille' bondgenoten zijn. De eerste is Helmut Kohl uit Ludwigshafen, de zestigjarige CDU-kanselier der Bondsrepubliek die ook de eerste kanselier van het nieuwe Duitsland wil worden. De ander is de SPD'er Walter Momper, 44 jaar geleden geboren in het Nedersaksische Sulingen, sinds maart 1989 regerend burgemeester van West-Berlijn en volgens eigen zeggen straks graag burgemeester van een verenigd Groot-Berlijn.

Ze stonden 10 november vorig jaar naast elkaar voor het Rathaus Schoneberg, een dag nadat de Berlijnse Muur was opengegaan, ruim 18 jaar nadat de ook destijds snel leeglopende DDR had besloten tot zijn bouw als antifaschistischer Schutzwall. De beide stadsdelen en de beide Duitslanden zouden nooit meer zo zijn als geweest, dat wisten Kohl en Momper alletwee. Momper werd, met zijn voorganger, partijgenoot en oud-kanselier Willy Brandt, hartelijk toegejuicht. Kohl - de representant van Bonn, de CDU, en het rooms-katholieke Duitsland van het Westen - werd massaal uitgefloten. Het Berlijnse publiek had twee opponenten aangewezen.

Er was nog een verschil. Namelijk in hun taxatie van de politieke waarde van de gebeurtenis, de verderstrekkende kwaliteit van het historische ogenblik, zo men wil. Even later in november kwam Kohl, onder luid geknor van zijn Europese buren, met zijn inmiddels allang antiquarische tien-puntenplan voor herstel van de Duitse eenheid. Momper, die in West-Berlijn als evenwichtskunstenaar een wankele coalitie met de Alternative Liste (AL, de lokale Groenen) aanvoert, zag dat toen nog heel anders. Hij geloofde nog, zoals het merendeel van zijn partijgenoten in Bonn, in twee (vrije) soevereine Duitse staten. En dus ook in twee Berlijnen, die samen ' de grootste regio tussen het Roergebied en Moskou' vormen en ' waarvan Oost-Berlijn overigens de functie van hoofdstad van de DDR vervult'.

Of, zoals hij het eind december tegen Der Spiegel zei: ' Berlin tut doppelt gut'.

Dat was vlak nadat Kohl in Dresden had mogen horen dat de Oostduitsers niet meer riepen ' Wij zijn het volk' maar ' Wij zijn een volk'. In januari ging Momper, wat later dan Brandt maar toch als een van de eerste Westduitse SPD'ers, door de bocht in de richting van Duitse eenheid. Sindsdien pleit hij voor een Berlijn als hoofdstad van een Duitsland. De uitslag van de eerste vrije parlemensverkiezingen in de DDR (18 maart), waardeerde Momper als ' een votum voor de D-mark, de Oostduitsers willen af van hun alu-chips' (het blikkerige, aluminiumkleurige DDR-geld). Vorige en deze week was de regerende burgemeester de meest prominente SPD'er die daarom, ondanks alle verzet van zijn geestverwante kanseliers-kandidaat Oskar Lafontaine, direct hardop ja zei tegen het Duitse staatsverdrag, dat de invoering van de D-mark in de DDR op 2 juli regelt.

En Momper zei dus ook ja tegen de voorgestelde financiering daarvan, die er tevens in voorziet dat er aan tientallen jaren Westduitse subsidiepolitiek ten gunste van West-Berlijn een einde komt. Want dat was de 'andere kant' van het nieuwe, 115 miljard D-mark omvattende Fonds voor de Duitse eenheid: geleidelijk gaat de bijzondere fiscale en financiele behandeling van West-Berlijn aflopen.

De levensvatbaarheid van de stad, haar demografische evenwicht, haar functie als lokkend kapitalistisch welstands-eiland dat alles zou eerder de hulp van Bonn onmogelijk zijn geweest. Sinds de Muur in 1961 werd gebouwd hebben grote Westduitse bedrijven er gaandeweg wegens de politieke onzekerheid hun koffers gepakt. De ontspanning tussen Oost en West heeft de afgelopen jaren bovendien ook het duidelijke accent op de ideologische en politieke voorhoedefunctie van de stad verminderd. Zij was, tot de geschiedenis vorig najaar opnieuw ingreep, enigszins in een economisch en psychologisch isolement geraakt.

Toelagen

Bonn betaalt nu ruim de helft van de 26 miljard D-mark omvattende Westberlijnse begroting. Het geeft daarenboven loonkostensubsidies en belastingvoordelen aan burgers en bedrijven. Jonge Westduitsers (studenten bijvoorbeeld) die niet in militaire dienst willen kunnen daaraan ontkomen door zich in Mompers stad te vestigen. Wat het voor Westberlijners zou betekenen als straks de financiele navelstreng met Bonn wordt doorgeknipt, bleek dezer dagen uit een kleine enquete van de Berliner Morgenpost. ' Mijn man is electricien, hij krijgt een Berlijn-toelage van 600 mark in de maand, we hebben net een krediet opgenomen voor een nieuwe badkamer. Ik weet niet hoe we dat zonder toelage moeten terugbetalen', zegt een huisvrouw. Een meubelmaker: ' Als de toelage vervalt moeten ook de prijzen omlaag, anders kom ik overal tekort, voor het dagelijks leven, de vakantie, voor alles.'

Een doktersassistente: ' Ik zou 400 mark minder verdienen en geld tekort komen voor voeding en huur'.

Een bankemploye: ' Het is logisch dat de Berlijn-toelage wegens de Duitse eenheid vervalt, DDR-burgers krijgen die ook niet; maar het is dan ook nodig dat Berlijn uit zijn economische isolement wordt bevrijd.' Daarom, zegt de woordvoerder van de Westberlijnse senaat, wil de stad niet alleen Duitse hoofdstad zijn, zij moet het ook worden om te kunnen overleven. Deze 34-jarige Werner Kolhoff is niet alleen woordvoerder van het stadsbestuur maar ook lid van Mompers kleine politieke 'keukenkabinet' dat onder het hoofd Duitse eenheid allang een eigen zorgvuldig operatieplan klaar heeft. Kolhoff heeft in de jaren zeventig in Amsterdam massacommunicatie gestudeerd. Een compliment dat zijn Nederlands nog op prins-gemalig niveau ligt, weerhoudt hem er evenwel niet van zijn verhaal in het Duits te doen. Hij legt uit waarom het verenigde Duitsland zijn logische, ook grondwettelijk aangewezen hoofdstad in Berlijn heeft.

Zeker, Berlijn is bij de Oostduitse bevolking niet zo populair, ' maar Bonn is dat helemaal niet', zegt hij. Regeringsgebouwen zijn er genoeg, Oost-Berlijn staat er vol mee. Volgt een opsomming van vertrouwde argumenten: de hoofdstad als politiek, economisch en cultureel knooppunt tussen Oost en West in Europa en als deel van een driehoek met Praag en Wenen. De nieuwe omvang en de nieuwe (economische) rol van Duitsland dwingen hier ook tot verandering, zij maken een hoofdstadje Bonn ongeloofwaardig.

Duitse geschiedenis

Maar zou Berlijn door zijn geschiedenis en omvang in het federatieve Duitsland niet makkelijk een te centralistische rol kunnen gaan vervullen? Nee, dat zeggen alleen journalisten en ambtenaren die in Bonn een huis met een tuintje hebben. Juist in Berlijn, de 'rode stad' die bij Hitler en zijn beweging eigenlijk onbemind was, is men zich van zulke gevaren en van de Duitse geschiedenis bewust, aldus Kolhoff.

Berlijn is niet alleen de stad van de Olympische Spelen van 1936, van de Wannseekonferenz (over de organisatie van de moord op de joden) of van het 'ja' op Goebbels' vraag: 'Wollt ihr den totalen Krieg?'. Berlijn is ook de stad van de (Oostduitse) arbeidersopstand van 1953, de Amerikaanse luchtbrug en het (oostduitse) volksverzet van 1989. Juist in die stad kan de Auseinandersetzung met de Duitse geschiedenis het beste gebeuren, zegt hij ook. West-Berlijn heeft (door zijn bijzondere status) veel te lang geen rol gespeeld in de Duitse politiek. ' Er moet een einde komen aan de dominantie van de landelijke onschuld, van het katholieke westelijke Duitsland, van Beieren', zegt hij vijandig.' Bovendien is West-Berlijn het enige gebied dat straks rechtstreeks met Oost-Berlijn en de arme DDR wordt verbonden. Bonn financierde totnutoe de helft van onze begroting onder het wettelijke motto dat de stad levend moet worden gehouden voor zijn hoofdstadfunctie. Sinds de Muur weg is, willen velen Berlijn weer als een 'gewone stad' gaan behandelen. Maar van zijn hoofdstad-functie hangt Berlijns economische voortbestaan af.'

Daimler-Benz

Intensief heeft de Westberlijnse SPD haar zusterpartij in het andere stadsdeel gesteund in de campagne voor de Oostduitse raadsverkiezingen van 6 mei. En met succes. Zeer binnenkort krijgt Momper daar zijn geestverwant Tino Schwierzina als collega-burgemeester aan het hoofd van een SPD/CDU-coalitie. Met wie hij, zoals het al spottend is omschreven, Groot-Berlijn als een siamese tweeling gaat besturen. Gemeenschappelijk wordt nu ook de kandidaatstelling van Berlijn voor de Olympische Spelen van het jaar 2000, dan wel 2004 voorbereid. De Spelen zouden extra investeringen en, via de bouw van een Olympisch dorp, 30.000 nieuwe woningen moet opleveren. Op vele bestuurlijk-administratieve gebieden (stadsinrichting, rechtsregels, verkeer, musea, uitwisseling ambtenaren etc.) is de samenwerking al maanden geleden begonnen. Net op tijd kon bijvoorbeeld begin dit jaar worden voorkomen dat oude Oostberlijnse plannen werden uitgevoerd om in het hart van de stad, langs de Muur in de lege ruimte tussen de resten van de Potsdamer Platz en de achthoekige Leipziger Platz (het ooit als stedelijk knooppunt bekende Oktogon), hoge woonflats te gaan bouwen. Het operatieplan-Momper is er nu allereerst op gericht om voor Berlijn als hoofdstad een speciale behandeling van de bondsregering te behouden. En, ook daardoor, ter versterking der plaatselijke economie het 'grote' bedrijfsleven terug of binnen te halen. Meer dan 300 Westduitse captains of industry zijn de afgelopen weken met wervende brieven benaderd door Ditmar Staffelt, een andere vertrouweling van Momper en fractieleider van de SPD in het Westberlijnse Huis van afgevaardigden. In die brieven is de hoofdstad-functie als aantrekkelijk perspectief geschetst. Als eerste kandidaat had uitgerekend Daimler-Benz (auto's, wapens, lucht- en ruimtevaart) zich, al voor de opening van de Muur, aangemeld. De gigant uit Stuttgart wil een miljard investeren in een modern bouwsel aan de Potsdamer Platz, met daarbij 3000 rechtstreekse en 5000 afgeleide arbeidsplaatsen. Het bedrijf, dat van Mompers SPD een akkoord op zak heeft, wil zich voor het type gebouw schikken naar politieke wensen en de uitkomst van een internationale prijsvraag voor architecten.

Dat de Mercedes-ster echter ook in het allercentraalste stuk van Berlijn zou moeten gaan stralen heeft kwaad bloed gezet bij de Alternatieve Liste (AL), Mompers coalitiepartner, en bij Berlijners die zich de nauwe band tussen Daimler-Benz en Hitlers Derde Rijk herinneren. Momper c.s. achten de komst van het bedrijf, dat wordt geleid door een zoon van de vroegere SPD-burgemeester Ernst Reuter, als economisch precedent van kardinaal belang. Het debat loopt zeer hoog op en belast de toch al moeizame verhouding tussen de Westberlijnse Groenen en de SPD verder. Om deze en andere redenen was er vorige week weer eens een AL-dreigement om de coalitie te verlaten, dan wel om de SPD verder als regerende minderheid de stad te laten besturen en dat van geval tot geval te 'gedogen'. Op een half jaar tot een jaar afstand van de eerste rechtstreekse Westberlijnse verkiezingen voelt Momper echter niets voor de doorzichtige AL-poging om zo tegelijkertijd politieke invloed en het eigen radikale profiel te bewaren.

Publiek geheim

Kanselier Kohl en burgemeester Momper willen alletwee zo snel mogelijk gemeenschappelijke Duitse verkiezingen, de eerste om kanselier van het verenigde Duitsland, de tweede om snel daarna burgemeester van heel Berlijn te worden. Van betekenis is daarbij dat de Westduitse grondwet het Land Gross Berlin onmiddellijk na zijn totstandkoming tot de Westduitse deelstaten rekent. Anders gezegd, gemeenschappelijke verkiezingen en volledige bestuurstechnische eenheid in West-Berlijn en Oost-Berlijn, nu nog Hauptstadt der DDR, zijn niet eerder mogelijk dan de Duitse eenheid. Walter Momper en Helmut Kohl hebben tenminste hier hetzelfde belang.

En zij hebben, al zal niemand in de SPD dat toegeven, nog een gemeenschappelijk belang. Namelijk dat Kohl, die een voorkeur voor Berlijn als Duitse hoofdstad als publiek geheim meedraagt, in de eerste gemeenschappelijke Duitse parlementsverkiezingen afrekent met SPD-kanselierskandidaat Oskar Lafontaine. Daarna zou op termijn Mompers weg naar de allereerste SPD-positie in heel Duitsland vrij kunnen zijn.

    • J. M. Bik