Stapsgewijs

DE ZUIDAFRIKAANSE president Frederik de Klerk lijkt de eerste Boerenleider die het 'Oude Testament' heeft verlaten: hij probeert Zuid-Afrika te ontdoen van de apartheid. De Klerk heeft daarbij kwalitatieve veranderingen doorgevoerd. De legalisering van het ANC en de vrijlating van Nelson Mandela kunnen niet meer ongedaan worden gemaakt. Zuid-Afrika kan alleen nog vooruit, stilstand leidt tot raciale explosies.

Op zijn Europese reis door negen landen heeft De Klerk aangedrongen op opheffing van de sancties waartoe de EG in 1986 besloot. Het sanctiepakket was toen, op het hoogtepunt van opstanden in de zwarte woonoorden, een politiek instrument om president Botha tot een koerswijziging te dwingen.

Nu waait er zoals in veel landen ook een frisse wind door Zuid-Afrika. Een dialoog tussen de regering en het ANC is op gang gebracht. Het eerste gesprek in Groote Schuur was veelbelovend: regering en ANC hebben zich uitgesproken voor een 'vreedzaam proces van veranderingen'. Afschaffing van de apartheid via onderhandelingen was altijd het doel van de EG-sancties, een re-evaluatie van het sanctiepakket is daarom noodzakelijk. Eind juni komt de Europese Raad in Dublin bijeen waar Zuid-Afrika onder andere op de agenda zal staan.

DE KLERK pleit voor een totale opheffing van de sancties, terwijl ANC-leider Mandela, die binnenkort ook een Europese reis zal maken, ze onverminderd wil handhaven. Het zou onverstandig zijn van de EG om zich onvoorwaardelijk achter een van beide posities op te stellen. De EG moet zelf een standpunt innemen en een koers volgen die inhaakt op het proces in Zuid-Afrika.

Het eerste signaal dat EG-landen kunnen geven is opheffing van de culturele boycot en versoepeling van de contacten op sportgebied. De Klerk heeft na de eerste stappen een steuntje in de rug nodig: hij moet conservatieve blanken laten zien dat hervormingen Zuid-Afrika uit het isolement halen. Zo'n signaal werkt alleen als het zichtbaar en tastbaar is. Aan die voorwaarde voldoen het herstel van culturele betrekkingen en het opnieuw aanknopen van sportcontacten met Zuid-Afrika, een land waar sport in een zeer hoog aanzien staat.

Zuid-Afrika bevindt zich in een overgangsfase waarin het is gebaat bij een hervormingsgezinde regering en een stabiel ANC, dat bezig is om zich van een militaire organisatie om te vormen tot een politieke partij. Het ANC kampt echter nog met ideologische bagage uit het verleden zoals het principe van nationalisatie. Oost-Europa heeft aangetoond dat dit een doodlopende weg is. Sommige 'hardliners' in het ANC komen daarnaast in de verleiding om sancties te zien als een middel tot 'Verelendung', een weg die leidt naar revolutie. Doel van de EG-sancties was echter nooit de vernietiging van Zuid-Afrika maar de afschaffing van de apartheid.

Het ANC moet alle kansen krijgen om zich als politieke partij te vestigen. Daarvoor is het essentieel dat de circa 20.000 ballingen terugkeren, de ruim 300 politieke gevangenen worden vrijgelaten en een akkoord wordt gesloten over de noodtoestand. Het geweld in Natal en de opkomst van extreem-rechtse groepen rechtvaardigt een gedeeltelijke handhaving van de noodtoestand. Het politieke proces dient echter te worden genormaliseerd zodat de zwarten in Zuid-Afrika zich kunnen richten op partijvorming en zij de macht van hun getal kunnen mobiliseren. Als dit normaal kan plaatshebben, zou de EG zijn handelsrelaties met Zuid-Afrika kunnen normaliseren, de boycot van ijzer en staal, vruchten, wijn en olie kunnen opheffen.

DE ONDERHANDELINGEN zullen zich, waarschijnlijk volgend jaar, concentreren op de nieuwe grondwet, het kernstuk van de hervormingen. De EG kan dit proces beinvloeden door de opheffing van het investeringsverbod in het vooruitzicht te stellen als de besprekingen op essentiele punten een akkoord opleveren. De EG-landen kunnen Zuid-Afrika dan ook weer alle toegang helpen verlenen tot de internationale kapitaalmarkt. Zuid-Afrika's economie kan ongehinderd drie procent extra groeien als nieuwe leningen en nieuwe investeringen weer mogelijk zijn. Voor sancties op deze gebieden heeft Zuid-Afrika waar de bevolkingsgroei nu hoger is dan de economische groei de hoogste prijs betaald. West-Europa kan Zuid-Afrika niet voorschrijven hoe de grondwet eruit moet zien, maar als er een akkoord komt over een non-raciaal en democratisch Zuid-Afrika is het land weer volledig welkom in de wereldgemeenschap.