Ryzjkov dreigt met aftreden; Harde kritiek op hervormingeconomie SU

MOSKOU, 25 mei - Het parlement van de Sovjet-Unie heeft met scherpe kritiek gereageerd op het programma van de regering om een markteconomie in te voeren. Premier Nikolaj Ryzjkov verdedigde dit programma gisteren in het parlement. De leden van de oppositie hebben een motie van wantrouwen tegen Ryzjkov ingediend, die overigens weinig kans maakt om te worden aangenomen.

Ryzjkov verklaarde vanmiddag aftreden te overwegen, mocht steun voor zijn economische plannen achterwege blijven. Kernpunt in het programma, dat een overgang naar een 'gecontroleerde markteconomie' zegt te zijn, is een prijsverhoging van levensmiddelen, consumptiegoederen en van bepaalde diensten. De regering wil over deze prijsverhogingen een landelijk referendum houden. Als de bevolking zich tegen de verhogingen zou uitspreken, moet de regering aftreden, aldus Joeri Masljoekov, de voorzitter van het Staatsplanbureau, op een persconferentie.

De prijsverhogingen gaan begin volgend jaar in, behalve voor brood dat al op 1 juli van dit jaar drie keer zo duur wordt. Volgens premier Ryzjkov hebben de prijzen in de Sovjet-Unie geen enkele relatie met de werkelijkheid. Met staatssubsidies zijn de prijzen jarenlang kunstmatig laag gehouden, waardoor zowel bij producent als consument een spilzieke houding is ontstaan. Omdat brood erg goedkoop is, gebruiken de boeren het bijvoorbeeld gewoon als veevoeder. De verhoging van de broodprijs is enerzijds door deze overweging ingegeven, anderzijds is de prijsverhoging gekoppeld aan een verhoging van de prijs waarvoor de staat het graan aankoopt van de boeren. Op die manier hoopt de regering de boeren tot een hogere produktie te bewegen, zodat de veel te dure import uit Amerika zou kunnen worden beperkt. De afgelopen vier maanden is 27 miljoen ton graan uit de Verenigde Staten ingevoerd. Van de eigen graanproduktie gaat een aanzienlijk percentage verloren door nalatigheid en door problemen bij opslag en transport. Door middel van de voorgestelde prijsverhogingen wil de regering in de eerste plaats de tekorten aan consumptiegoederen terugdringen en op den duur komen tot een normaal systeem van vraag en aanbod.

De staatssubsidies voor levensmiddelen moeten van 100 miljard roebel per jaar tot 45 miljard roebel worden teruggebracht. Begin volgend jaar worden melk, vlees, vis (gemiddeld met 100 procent), bont (30 procent), kleding, schoenen (35 procent), bepaalde vormen van dienstverlening en openbaar vervoer (50 procent) duurder. De bevolking krijgt daarvoor compensatie tot 15 procent van haar inkomen met een minimum van 40 roebel per maand.

Veel van wat in het programma wordt aangekondigd, kwam ook al voor in vorige economische hervormingsplannen. Een schoktherapie volgens Poolse model is voor de Sovjet-regering onacceptabel omdat het zou leiden tot een sterke daling van het levenspeil, hollende inflatie en 40 miljoen werklozen. De regering heeft gekozen voor een combinatie van financiele en administratieve maatregelen, die een soepeler overgang naar een markteconomie moeten garanderen. Een strikt belastingsysteem, anti-monopoliewetgeving, een hervorming van het bankwezen, een radicale wijziging in de investeringspolitiek, het vrijgeven van buitenlandse handel met het doel een valutamarkt te creeren, de langzame verkoop van bedrijven aan de werknemers, stimulering van kleine privebedrijfjes, de verkoop van huizen aan particulieren, het terugdringen van de staatsbemoeienis, het zijn woorden die al eerder zijn gevallen. Een van de parlementsleden riep dan ook: 'In plaats van een vrije markt stelt men ons prijsverhogingen in het verschiet.'

Anderen voorspelden dat de bevolking de straat zou opgaan.

Premier Ryzjkov schetste in zijn rede voor het parlement een zeer somber beeld van de economie. Er is een steeds grotere onbalans tussen inkomens en de voorradige consumptiegoederen, de inflatie stijgt, het land kampt met valutaproblemen door de enorme graanimport, de politieke instabiliteit leidt tot grote economische verliezen en de arbeidsdiscipline is zeer gedaald. De regering ziet als enige uitweg een gereguleerd marktmodel, maar Ryzjkov gaf toe dat ze daar twee jaar geleden mee had moeten komen.

Ondanks de groeiende ontevredenheid onder de bevolking over de eeuwige tekorten en de sombere perspectieven hoopt de regering toch door middel van een referendum een fiat voor de prijsverhogingen te krijgen. 'Omdat de prijshervorming een zo belangrijke kwestie is, zowel economisch als politiek, heeft de regering besloten het volk om zijn mening te vragen. Iedere burger moet zeggen wat hij ervan vindt', aldus de premier. Een referendum over een dergelijke kwestie is een unicum in de Sovjet-geschiedenis, maar het lijkt onwaarschijnlijk dat de regering steun kan vinden voor haar programma. Ryzjkov legde er sterk de nadruk op dat de bevolking zoveel mogelijk gespaard zal worden en hij stemde in met het wetsvoorstel van de vakbonden over een werkgelegenheidsprogramma.

Een van de parlementsleden was bij het lezen van het regeringsprogramma niet verder gekomen dan de preambule, waarin opnieuw trouw wordt beleden aan wat tegenwoordig het democratisch socialisme wordt genoemd. Zolang we niet van dat Procrustusbed van de ideologie afkomen komt er allemaal niets van terecht, zei hij. 'Ik denk soms met schrik in het hart, als de wereldrevolutie zeventig jaar geleden gewonnen zou hebben, waar zouden we nu dan ons graan hebben gekocht?' De regeringsplannen, die eindeloos zijn voorbereid en door de presidentiele raad zijn goedgekeurd, komen op een moment dat de centrifugale krachten in de Sovjet-Unie snel toenemen. Dat maakt het doorvoeren van hervormingen tegelijkertijd moeilijker, want alle republieken presenteren het centrum op het ogenblik de rekening van zeventig jaar economisch wanbeleid. In veel van de reacties op Ryzjkovs speech klonk dan ook de ontevredenheid van de republieken door, die hun rol in het hervormingsprogramma niet terugvinden.

Gennadi Filsjin, die namens de Interregionale parlementaire groep een motie van wantrouwen tegen de regering indiende, wees op het grootste gebrek van het programma: er zijn geen concrete voorstellen in opgenomen hoe de monopoliepositie van de ministeries in de Sovjet-Unie een soort grote concerns, die hele bedrijfstakken onder hun verantwoordelijkheid hebben moet worden doorbroken. Gebeurt dat niet dan kan er ook van denationalisering van bedrijven geen sprake zijn. Er was overigens ook steun voor het regeringsbeleid. Parlementarier Krajko verweet de oppositie stemmingmakerij. Volgens hem is het nog niet zo lang geleden dat de oppositie die plannen verdedigde waarop ze de regering nu aanvalt. Vandaag vergadert de Opperste Sovjet verder over de kwestie, waarna over het programma moet worden gestemd.