Rij jij of rij ik

Dit overkomt alle mensen die iets beters hadden verdiend, en de anderen die slechter hadden verdiend overkomt het ook trouwens. Als ze dood zijn is hun onmisbaarheid met geen pen te beschrijven. Het is een vreemde gewoonte van ons, iemand pas ongeremd te prijzen als hij het niet meer kan horen.

Vorige week is Venedikt Jerofejev gestorven. Hij is 'in kleine kring' bekend geworden door zijn boek Moskou op sterk water, 140 compact gedrukte pagina's. Het is verschenen in 1979. Wat er toen in het Westen over is geschreven heeft hem niet beroemd gemaakt. Hij is er geen Amalrik of Daniel mee geworden.

Het begin van zijn wereldfaam is waarschijnlijk een documentaire van de BBC over zijn leven. Hij was er toen al slecht aan toe. Zijn strottehoofd was weggenomen en hij kon zich alleen nog verstaanbaar maken met een soort microfoontje dat hij tegen de plaats drukte waar dat orgaan gezeten had. Hij had toen nog een jaar te leven. Na die film werd zijn werk goed verkocht; een week na zijn dood is hier de eerste druk van Moskou o.s.w. uitverkocht. Eerst een televisiefilm en dan op een interessante manier drank, kanker, in Rusland aan je eind gekomen is heel wat beter dan de AKO-prijs.

Het boek gaat over alcohol, dat is intussen wel bekend. Iedereen die een beetje monkelt en gniffelt over andermans zuipen, kan er z'n hart aan ophalen. Recepten met nageillak, koelvloeistof, eau-de-cologne, wodka, wijn, after shave: hoe komen die mensen toch zo ver! Op die manier reduceert de lezer het boek tot datgene wat hem het bekendst voorkomt: drank. Welke moderne westerling heeft niet zijn vrolijke avondjes? Rij jij of rij ik? Moskou o.s.w. is een schamper, boosaardig en melancholiek verhaal van een treinreis in de loop waarvan de held de geordende samenleving in haar geheel onophoudelijk van kanttekeningen voorziet, die van de Sovjet-Unie en ook de onze. Hij doet dat achteloos en snel, zoals Celine's Bardamu als die op dreef is. Behalve een handleiding tot het maken van onwaarschijnlijke cocktails is het boek een verzameling slopende kanttekeningen waardoor je gaat vermoeden dat de gevestigde orde eigenlijk niets meer dan een absurd circus is. 'Men zegt dat de leiders van het wereldproletariaat, Karl Marx en Friedrich Engels zorgvuldig het schema van verschillende maatschappelijke structuren hebben bestudeerd en dat ze op grond daarvan in staat waren heel wat van tevoren te zien aankomen. Maar in dit geval zouden ze met hun mond vol tanden staan.'

Het is een passage uit een ook alweer ten beste gegeven verhandeling over de hik. Tegenover dat verschijnsel staat het historisch materialisme machteloos.

Een paar stations verder verklaart de schrijver waarom Goethe niet dronk. Al zijn helden drinken. 'Het enige wat Mefistofelis doet is drinken, rondjes weggeven aan de Burschen en het 'Vlooienlied' zingen. U zult wel vragen; waarom moest geheimraad Goethe dat zo nodig? Dan zeg ik: en waarom liet hij Werther zich een kogel door de kop jagen?' Het antwoord op die vraag leest u op pagina 71 als de tweede druk van Moskou o.s.w. is verschenen. 'Over Venedikt Jerofejev is maar heel weinig bekend', lezen we in het nawoord dat de vertaalster Mieke Lindenburg er elf jaar geleden bij heeft geschreven. Men wist toen wel dat hij uit de Russische schrijversbond was gezet omdat hij zich aan 'pornografie van de geest' had schuldig gemaakt, maar niemand wist hoe oud hij was.

Uit de film van de BBC leert men dat hij in 1939 is geboren. Een man die bijna aan het eind van zijn leven en doodziek nog altijd een jongensgezicht had, met lachende ogen, een beetje ongelovig; er wel aan gewend, niettemin verbaasd over wat men hem allemaal probeerde wijs te maken.

PS. Boven mijn stukje van twee weken geleden staat Kleuterverzet. Het was me wel bekend dat dit woord al een poosje geleden is ontstaan, maar ik wist niet wie het had gemaakt. Door een gelukkig toeval ben ik erachter gekomen dat er een coproduktie van Theun de Winter en Guus Luijters aan ten grondslag ligt. In de kinderwagen heeft De Winter met zijn lichaampje al illegale spullen verborgen. Aan beide heren dus de eer voor dit uitstekende woord.