WE WILLEN GEEN SOCIALE EXPLOSIE

Mijnstakingen in Sovjet-Unie hebben vakcentrale VTsSPS wakker geschud Zeventig jaar lang was de Russische vakcentrale VTsSPS een willoos verlengstuk van Moskou. Onder leiding van de nieuwe voorzitter Gennadi Janajev moet de bond zich een nieuwe rol aanmeten: die van een echte belangenbehartiger van de arbeiders. 'Het is ons nog net gelukt om op de laatste wagon te springen.'

'Dat is een vraag met een dubbele bodem', zegt Gennadi Janajev op de vraag of het aan de vakbonden ligt dat president Michail Gorbatsjov alsmaar aarzelt met het doorvoeren van zijn radicale economische hervormingen. 'De pers doet nu pogingen om de vakbond voor te stellen als een conservatieve, tegen de regering gekante organisatie die de vooruitgang tegenhoudt. Maar overal in de wereld nemen vakbonden tot op zekere hoogte een conservatieve plaats in de maatschappij in, wanneer ze zich bij voorbeeld uitspreken tegen invoering van nieuwe technologie die werkloosheid met zich meebrengt. De vertraging van de economische hervormingen heeft niet alleen met onze positie te maken, er is veel verzet tegen in de maatschappij. Wij zijn geen voorstander van een kunstmatig afremmen van de economische hervormingen, maar we willen geen sociale explosie in het land.' Gennadi Janajev (53) werd vorige maand gekozen tot nieuwe voorzitter van de VTsSPS, de centrale vakbondsorganisatie van de Sovjet-Unie, waar bijna elke werknemer automatisch lid van is. De VTsSPS huist in een prachtig zalmkleurig gebouw met gaanderijen en sierlijke zuiltjes, dat ooit bedoeld was als hotel. De vakbond is rijk. Janajev werkt er nog niet zo lang. Na een carriere in de jeugdorganisatie Komsomol werd hij in 1986 lid van het presidium van de vakvereniging die op dat moment nog een sluimerend bestaan leidde.

Uit deze sluimer werd VTsSPS vorig jaar zomer wreed opgeschrikt toen een golf van mijnstakingen over het land rolde, in alle mijnstreken stakingscomite's werden opgericht en vakbondsfunctionarissen de laan werden uitgestuurd. Eindelijk realiseerde de vakbond zich dat hij al zijn krediet bij de bevolking had verspeeld door zich te laten gebruiken als verlengstuk van de overheid en dus van de leiding van de bedrijven. De klap kwam hard aan. Snel verzette de vakbond de bakens en op 1 mei hield hij voor het eerst de traditionele 1-mei-demonstratie op het Rode Plein met spandoeken waarop het regeringsbeleid werd bekritiseerd en de economische hervormingen werden gekoppeld aan sociale zekerheid voor de werknemers.

Alternatieven

In het hele land ontstaan op dit moment alternatieve onafhankelijke vakbondsorganisaties. Zo werd vorige maand op een landelijke bijeenkomst in Novokoeznetsk in de Oeral - een van de centra van de mijnstakingen van vorige zomer - de Confederatie van de arbeid opgericht. Is de ommezwaai van de officiele vakbond niet te laat gekomen? Janajev: 'Volgens mij is het ons nog net gelukt op de laatste wagon te springen. De stakingscomite's zijn opgekomen op de golf van onvrede over het werk van de officiele organisaties. De arbeiderscomite's zijn echter meestal maatschappelijk-politiek van aard en wat mij verontrust, is dat ze vaak worden gebruikt in de politieke strijd. 'Wij zijn een vakbond. De mijnstakingen waren een echte dreun voor ons, ze toonden op dramatische wijze hoe groot het wantrouwen ten opzichte van ons was. En het moet worden gezegd: veel vakbondsvertegenwoordigers hebben zich toen niet van hun beste kant laten zien. Uit een zekere inertie van denken zijn ze niet aan het hoofd van de beweging gaan staan, maar hebben ze zich veelal loyaal opgesteld tegenover de bedrijfsleiding. Na de stakingen zijn bijna alle vakbondsfunctionarissen in de mijnstreek vervangen. Nog maar 26 procent van de vakbondscomite's in de bedrijven wordt door communisten geleid. Op het najaarsplenum heeft de vakbond, die zich zeventig jaar helemaal heeft geidentificeerd met de partij en de regering, zich voor het eerst onafhankelijk verklaard. Onze verhouding met de communistische partij moet correct en gelijkwaardig zijn. Wij steunen de partij alleen zolang ze opkomt voor de belangen van de werknemers.' Sinds september heeft de vakbond een paar openlijke conflicten met de regering gehad, bij voorbeeld over de inkomensbelasting en de prijsverhogingen van brandstof. Op initiatief van de vakbond werd door het parlement ook een stakingswet aangenomen die stakingen, zolang ze niet politiek van aard zijn, legaliseert. 'Wij zijn ertegen de economische problemen van het land op demagogische manier uit te buiten, maar we moeten wel onze invloed aanwenden bij het uitwerken van het regeringsprogramma. Als niet naar ons wordt geluisterd, zullen we druk uitoefenen, waarbij stakingen natuurlijk een uiterst middel zijn. Ik zie het veel meer als onze taak om rijpende conflicten aan het daglicht te brengen en de spanning weg te nemen.'

Draaikolk

Janajev zegt voorstander te zijn van de overgang naar een markteconomie, maar wel op bepaalde voorwaarden. 'We kunnen een onvoorbereide bevolking niet pardoes in de draaikolk van de vrije markt gooien. Het volk moet ertoe bereid zijn en daarom hebben wij de regering en Gorbatsjov voorgesteld een referendum te houden. Per slot van rekening gaat het hier om de meest drastische ommekeer sinds de oktober-revolutie. In feite is het een verandering van ons systeem. Als we daartoe zouden besluiten zonder het volk te raadplegen, volgt er een explosie. De regering moet het volk open en eerlijk uitleggen wat het te wachten staat: prijsverhogingen van 200 tot 500 procent, een hollende inflatie en werkloosheid. Premier Ryzjkov en Gorbatsjov staan niet afwijzend tegenover onze voorstellen, maar over de vorm van het referendum is nog geen beslissing genomen. We hebben ook nog geen wet voor referenda.' De overgang naar een vrije markteconomie moet volgens Janajev gepaard gaan met de invoering van een aantal wetten en maatregelen die de bevolking in bescherming nemen, zoals een werkgelegenheidswet, een wet op de prijscompensatie, een anti-inflatiewet en een anti-monopoliewet. De wet op de werkgelegenheid moet iedereen die wil werken, daartoe de mogelijkheid bieden.

De wet moet voorzien in garanties voor omscholing en in het opstellen van geografische spreidingsprogramma's die mensen helpen met verhuizen naar streken waar werk is te vinden. 'Als er werkloosheid komt, en dat lijkt onvermijdelijk, moeten er uitkeringen worden ingevoerd. Veertig miljoen mensen in de Sovjet-Unie leven beneden het bestaansminimum dat op zeventig roebel per maand is gesteld. En nog eens veertig miljoen mensen zitten daar heel dicht tegenaan. Er moet een zekere controle zijn op de prijzen van bepaalde levensmiddelen. Mensen zijn geen beesten. Sommige economen beschuldigen mij van sociale demagogie, welnu, als dit sociale demagogie is, dan vind ik dat best. Ik ben geen totale conservatief, geen sociale demagoog, maar een realist. U moet goed begrijpen: een destabilisering in de Sovjet-Unie zal in de hele wereld voelbaar zijn.' Al deze maatregelen kosten, dat begrijpt een kind, veel geld. Janajev ziet wel mogelijkheden om aan dat geld te komen. Op dit moment behandelt het parlement de nieuwe belastingwet die de schatkist heel wat moet gaan opbrengen. De decentralisatie van het begrotingsbeleid moet gemeenteraden de mogelijkheid geven om zelf vast te stellen waar de noden het hoogst zijn. Ook moet het investeringsbeleid van de overheid worden herzien, en moet de conversie van de militaire industrie krachtiger ter hand worden worden, aldus Janajev.

OnvermogenKwam de stakingsgolf vorig jaar volkomen onverwacht, de vakbond probeert nu op de hoogte te blijven van de mogelijke brandhaarden in het land. In de metaalindustrie, bij de spoorwegen, in de olie-industrie en in de mijnbouw neemt de spanning langzaam toe. 'Veel van de conflicten waarmee ik hier in Moskou wordt geconfronteerd, komen voort uit het onvermogen om de problemen ter plaatse op te lossen. Er is veel explosief materiaal en een lucifer kan veel onheil aanrichten'.

De kans op een landelijke staking acht Janajev niet groot, maar plaatselijke uitbarstingen zijn waarschijnlijk. Zijn de eisen terecht, dan zal de vakbond ze steunen. Politieke stakingen, zoals in Estland en Letland zijn georganiseerd door russischtalige arbeiders die tegen de onafhankelijkheid zijn, steunt de vakbond uit principe niet.

Een van de ergste problemen waarmee de industrie - en dus ook de vakbeweging - wordt geconfronteerd, is de milieuvervuiling. In de Oekraiense mijnstad Donetsk is vorige week een staking geweest nadat een groot aantal mijnwerkers in het ziekenhuis belandde met ernstige vergiftigingsverschijnselen. Een onduidelijke giftige stof van een naburige chemische fabriek was in de mijngangen gelekt. Er zouden twee mijnwerkers zijn overleden. 'Het merendeel van onze bedrijven heeft een volstrekt versleten en verouderd machinepark. Geld om het te vernieuwen is er niet. Wij hebben ons nu tot taak gesteld in twee maanden tijd een complete inventarisatie van alle chemische bedrijven te maken. De chemische industrie is de grootste vervuiler. Veel van onze chemische bedrijven zouden volgens de internationale milieumaatstaven gesloten moeten worden. We kunnen natuurlijk niet tot totale sluiting overgaan, maar er moeten beslissingen worden genomen. In 1989 zijn op last van de vakbond meer dan 13.000 fabriekshallen en werkplaatsen gesloten die niet aan de veiligheids- en milieunormen voldeden. Meer dan 8.000 leidinggevende functionarissen zijn ontslagen wegens ernstige gebreken op hun bedrijven en tegen 20.000 chefs zijn aanklachten ingediend wegens 'misdadige nalatigheid'. Maar dit zijn allemaal lapmiddelen. Er moet een totaalprogramma komen'.

Arbeidsdiscipline

Werkloosheid is in de Sovjet-Unie al een realiteit. Gorbatsjov deed onlangs een prognose van drie miljoen werklozen, maar het werkelijke aantal zal waarschijnlijk veel hoger liggen. Het is geen geheim dat het met de arbeidsdiscipline in de fabrieken bedroevend is gesteld. Loon naar werken is een principe dat tot op heden onbekend was in de Sovjet-Unie, maar iedereen begrijpt tot welk een verspilling, een lage produktiviteit en een degeneratie het onbreken van dat principe heeft geleid. Gaat de vakbond nu ook vechten voor arbeiders die wegens lijntrekkerij en dronkenschap worden ontslagen? 'Wij zijn voor het stimuleren van kwalitatief goede arbeid. Men heeft hier lang het principe gehanteerd dat de arbeiders net doen of ze werken, terwijl de staat net doet of ze hen betaalt. De nivellering heeft velen bedorven. Als we niet leren kwaliteit te leveren, wat valt er dan te verdelen? De arbeidersklasse is er de afgelopen jaren erg op achteruit gegaan. Als de dreiging van werkeloosheid reeel wordt, zal de arbeider zijn baan weer naar waarde weten te schatten. Voor luiaards zullen wij niet opkomen, alleen voor mensen die na een arbeidsconflict met de bedrijfsleiding zijn ontslagen.' Janajev betreurt de economische blokkade van Litouwen, al keurt hij de beslissing om eenzijdig de onafhankelijkheid uit te roepen af. 'Methoden van geweld moeten niet worden gebruikt om politieke problemen op te lossen. De Russen en de Litouwers zijn er beiden het slachtoffer van. Maar de Litouwse Opperste Sovjet heeft een beslissing genomen die in strijd is met de grondwet van de USSR en Gorbatsjov heeft zijn volk gezworen de grondwet na te leven. De Litouwers moeten op hun beslissing terugkomen. Wij hebben onze contacten met de Litouwse vakbond niet verbroken. Ze vragen ons nu druk uit te oefenen op Gorbatsjov om een einde te maken aan de blokkade en wij doen wat we kunnen. Tegelijkertijd vragen wij hen van hun kant op het parlement in te praten om uit de impasse te raken. We doen wat we kunnen.'

    • Laura Starink