Spraakverwarring in de 'Wieg van de Revolutie'

LENINGRAD, 23 mei De eerste semi-officiele ontmoeting op Russisch grondgebied tussen intellectuelen uit de Sovjet-Unie en Europa is gisteravond op een grote chaos uitgelopen. In de fraaie concertzaal van het paleisje van de Leningradse Schrijversbond aan de oevers van de Neva, waren meer dan honderd kunstenaars, schrijvers en historici uit heel Europa bijeengekomen om over de rol van Leningrad bij de opbouw van Europa te praten. Maar daar kwam niet veel van terecht. Dachten de West- en Middeneuropese deelnemers dat er gesproken zou worden over 'het lot van Petersburg-Leningrad in deze eeuw', de Russen bleken te zijn uitgenodigd voor een conferentie over 'Leningrad en de Baltische kust'. Dachten de buitenlandse aanwezigen dat de Amsterdamse hoogleraar sociologie A.de Swaan de voorzitter van de avond was, de Russen zagen op hun programma alleen een inleiding aangekondigd door een vlijtige partijgebonden historicus. Kennelijk voelde de Leningradse Schrijversbond er niets voor om de positie van Moskou als hoofdstad en de plaats van Europa in eigen huis ter discussie te laten stellen. Tijdens de besloten bespreking overdag heerste in het gebouw al een nauwelijks te overwinnen spraakverwarring en tijdens het openbare debat 'savonds werd het gesprek effectief door enkele plaatselijke partijleden gesaboteerd. Op het moment dat de zaal de discussie over de toekomst van Leningrad wilde beginnen, hield een hoogleraar aan de Leningradse universiteit, getooid met een opvallend partij-insigne, onverwacht een eindeloos betoog over de geschiedenis van deze stad sinds de vroege middeleeuwen. Vervolgens vulde een historicus van de Hermitage dit verhaal zeer uitvoerig aan, door onder meer te wijzen op de verschillende theorieen die er bestaan over de oorsprong van het woord 'Rus'.

Voorzitter De Swaan was tegen zoveel gecoordineerde obstructie niet opgewassen. Hij probeerde aanvankelijk de discussie een andere kant op te sturen door ook andere aanwezigen bij het programma te betrekken maar dat had weinig resultaat. Toen hij de historicus van de Hermitage ten einde raad het woord ontnam, bleef deze onverstoorbaar doorspreken. Het verloop van de avond was hierna niet meer te overzien. Op een gegeven moment waren tegelijkertijd vier sprekers aan het woord: de saboterende Rus die zijn inzichten over het woord Rus bleef uiteenzetten, een tolk die zijn woorden in het Engels vertaalde, De Swaan die wees op het nut van een levendige discussie en een andere tolk die zijn woorden weer simultaan in het Russisch vertaalde.

Pas tegen het eind van de avond konden ook nog enkele andere aanwezigen zich in de discussie mengen. Twee plaatselijke journalistes spraken de hoop uit dat Leningrad weer als het oude Sint Petersburg herleeft, en een centrum van intellectueel leven en misschien zelfs de hoofdstad van het land wordt. 'Ze dwongen ons destijds de titel 'Wieg van de Revolutie' te dragen en wij werden tot Petersburgs proletariaat verklaard. Maar we zullen herleven als hoofdstad van Rusland, hoe arm we nu ook zijn.' De conferentie in het Leningradse Schrijvershuis die nog tot zaterdag duurt, is het initiatief van de organisatie Gulliver, een informele groep kunstenaars en intellectuelen, bijeengehouden door de voormalige directeur van het Nederlands Theater Instituut, Steve Austen. De groep is ontstaan in 1987, bij de viering van het 710-jarig bestaan van Amsterdam en aan de eerste conferentie in Amsterdam namen vele vooraanstaande schrijvers deel, zoals Gunther Grass, Gyorgy Konrad, Tadeusz Konwicki, Hans-Magnus Enzensberger en Andrej Bitov.

Van de grote namen zijn er nu niet veel meer over. Van het bovenstaande lijstje is alleen Andrej Bitov nog in Gulliver actief. Maar die heeft daarvoor dan ook een bijzondere reden. Hij was het die drie jaar geleden voorstelde de volgende Gulliver-conferentie in Leningrad te houden. Hij wilde op die manier het isolement doorbreken waarin de voormalige Russische hoofdstad volgens hem sinds de revolutie is terechtgekomen. Bitov wilde 'een raam openen naar Europa' en zag een visioen van tientallen Europese schrijvers van naam die dagen achtereen samen met hun Leningraadse collega's ideeen zouden uitwisselen.

Als thema voor de conferentie werd genomen de rol van de steden in Europa. De indruk bestond dat juist de steden voor het ontstaan van Europa van groot belang zijn. Bovendien leek het een onderwerp waar iedereen wel iets over zeggen kon. Het gaf, dacht men, niet te veel aanleiding tot uitwijdingen, abstracties en misverstanden.

Van de idealen van Bitov is tot nu toe niet veel uitgekomen. Gistermorgen waarschuwde hij al dat hij zijn best had gedaan bij de voorbereiding en dat hij verder nergens voor instond. Wat de openbare discussie 'savonds zou brengen was ook voor hem een grote verrassing: 'Wait and see', aldus Bitov. Voorvoelde hij dat het een en ander mis zou kunnen gaan?

    • Reinjan Mulder