Siamees begrippenpaar

NEW YORK, 23 mei Kort voor de topconferentie in Washington blijkt hoe buitengewoon vriendelijk de geschiedenis het vorig jaar voor het Westen is geweest. Ook de aanstaande bijeenkomst, de eerste na de politieke ineenstorting van het Sovjet-imperium, zal met redelijke resultaten eindigen. De voorbesprekingen tussen Baker en Sjevardnadze garanderen ten minste een akkoord over een vermindering met dertig procent van de kernraketten voor de lange afstand en stopzetting van de fabricage van chemische wapens. Beide partijen zullen hun voorraad van 5000 ton mogen houden en daarvan mag na acht jaar nog 500 ton over zijn. Wat zij na deze top nog met die 5000 ton en hun 70 procent kernwapens voor de lange afstand kunnen doen, is zo vernietigend dat vooruitgang hier een zeer betrekkelijk begrip is. De voornaamste politieke betekenis van de overeenkomst zal dan ook zijn dat het einde van het automatisme in de bewapeningswedloop opnieuw wordt bevestigd, en zelfs dat is nog betrekkelijk.

Na het jaar van de omwenteling is het de eerste maanden van 1990 wel duidelijk geworden dat Moskou een grens aan zijn eigen afbraak wil stellen. De Baltische staten hebben geprobeerd hun onafhankelijkheid te krijgen, maar hun pogingen zijn vastgelopen in een escalatie van tegenmaatregelen. De 'leiders van het Westen' hebben daarbij het grootste begrip voor Gorbatsjov getoond. Kohl en Mitterrand hebben zelfs in het openbaar veel meer gezegd dan van hen werd gevraagd.

Langzamerhand is ook gebleken dat de Duitse vereniging, die in economisch opzicht een georganiseerd verloop krijgt en die, voorzover het de binnenlandse politiek betreft, een zaak van de Duitsers onderling is geworden, nog geen internationaal erkende vorm heeft gevonden. De Russen willen het verenigd Duitsland niet in de NAVO maar neutraal, of als lid van beide pacten tegelijk. Als men in het Westen die twee oplossingen gewrongen en niet te verwezenlijken acht, wil dit nog niet zeggen dat de Russen geen recht van spreken zouden hebben.

Tenslotte is Gorbatsjov op het ogenblik blijkbaar niet genegen de aanwezigheid van de conventionele Sovjet-strijdkrachten in Midden-Europa tot punt van onderhandeling te maken. Het Westen heeft deze kwestie steeds hoog op de agenda geplaatst om de voor de hand liggende reden dat de militaire ontruiming van de voormalige socialistische landen pas de absolute zekerheid zal geven dat de politieke definitief is. Op het ogenblik heeft het Rode Leger nog 585.000 man met toebehoren bij de bondgenoten staan. Zouden die voor politieke doeleinden worden gebruikt, zou de Brezjnjev-doctrine stiekem nieuw leven worden ingeblazen, dan zou dat, onder de in 1989 gegroeide verhoudingen, pas echt een bedreiging voor de Europese veiligheid zijn.

Gorbatsjov wil de Unie in stand houden. En Amerikaanse politieke tekenaar had hem onlangs met Churchill in een plaatje verenigd. Churchill zegt dat hij geen eerste minister is geworden om te presideren over de opheffing van het Empire. Gorbatsjov: 'Wat mij betreft, ik ook niet'.

De overeenkomst gaat verder dan op het eerste gezicht lijkt. Ook het Britse Imperium had zichzelf overleefd, ook de Britten waren politiek noch militair in staat het verval van hun wereldrijk te stuiten en ook zij waren min of meer het slachtoffer van hun imperiale traditie.

Maar daar houdt de gelijkenis op. De Sovjet-Unie is weliswaar een monsterverbond van nationaliteiten dat geteisterd wordt door een politieke en economische crisis, maar het is een territoriale eenheid die zich, toen het er in 1941 op aan kwam, als zodanig heeft gedragen. Moskous buitenlandse politiek kan wisselen van inhoud, maar draagt nog de last van 20 miljoen doden. Na alles wat er in 1989 is gebeurd, kan het geen verbazing wekken dat welk Sovjet-bewind dan ook niet genegen is de vijand uit de Tweede Wereldoorlog voetstoots bij de tegenstander uit de Koude Oorlog te laten inlijven.

Ten derde is het militaire bestel altijd traag in het volgen van een politiek die naar vreedzamer verhoudingen leidt. Men weet niet in hoeverre Gorbatsjov bij de politieke ontruiming van Midden-Europa tegenstand van zijn generaals heeft ondervonden. In de Verenigde Staten is een tot dusver vruchteloze discussie aan de gang over de besteding van een eventueel 'vredesdividend'. Intussen krijgt het Pentagon zijn zin bij de verdere ontwikkeling van Star Wars, de radarontduikende Stealth-bommenwerper en de ontwikkeling van een nieuwe generatie kernwapens.

De top in Washington moet een nieuwe bevestiging geven dat de Koude Oorlog is afgelopen. Is het mogelijk dat daarbij de wapenwedloop op een andere manier, tersluiks, verder gaat? Wapenwedloop en Koude Oorlog zijn een Siamees begrippenpaar. Het ene kan niet overleven zonder het andere. Hoe komt het dan dat er zoveel resten van de wapenwedloop zijn overgebleven; zoveel dat het lijkt alsof die wedijver, zij het in andere vorm, gewoon wordt voortgezet? Veertig jaar Koude Oorlog zijn niet in een jaar ongedaan gemaakt, zelfs niet in het 'historische jaar' van de omwenteling. De oorzaak van 1989 en totale crisis van de Sovjet-Unie blijft onverminderd bestaan. Na een jaar van de revoluties is het incasseringsvermogen van Moskou misschien uitgeput. Dan is er een nieuwe fase aangebroken waarin, met behoud van wat bereikt is, een minder radicale politiek van aanpassing moet worden gevonden. In hoeverre dat lukt, leert de top van Washington.