Jeltsin wil volledig soeverein Rusland

MOSKOU, 23 mei - Boris Jeltsin, wellicht de nieuwe president van de Russische Federatie (RSFSR), heeft gisteren in het parlement van de RSFSR gepleit voor soevereiniteit voor deze grootste van de vijftien Sovjet-republieken, die niet alleen economisch maar ook politiek van aard zou moeten zijn.

Het grootste deel van de Russische parlementariers, zowel de radicalen van Democratisch Rusland als de zittende machthebbers van de communistische partij, blijkt nu grote zelfstandigheid van Rusland ten opzichte van het bestuurlijk centrum van de Sovjet-Unie voor te staan. Jeltsin lijkt met zijn ideeen en als presidentskandidaat op steun van een aanzienlijk deel van het Volkscongres te kunnen rekenen. Volgens de verklaring over de soevereiniteit van Rusland, opgesteld door zijn fractie, Democratisch Rusland, en door Jeltsin zelf deze week in het Volkscongres gepresenteerd, moet de wetgeving van de RSFSR prioriteit hebben boven de Uniewetten. De Russische Federatie zou zelf moeten bepalen welke volmachten zij delegeert aan de Unie en er zou een nieuw Unie-akkoord moet worden opgesteld op basis van consensus tussen de republieken. Elke Sovjet-republiek zou dan zelf kunnen bepalen welke relatie zij onderhoudt met het centrum. Het aannemen van deze verklaring vormt een serieuze bedreiging voor de machtspositie van Michail Gorbatsjov, die president is van een Unieverband dat steeds losser wordt. Aanvaarding van de soevereiniteitsverklaring zou een grote steun zijn voor de Baltische republieken, die zich proberen los te maken van de Sovjet-Unie. Gorbatsjov was gisteren de hele middag in de gastenloge bij de debatten aanwezig en lijkt zich grote zorgen te maken over het verloop van het Russische Volkscongres. Rusland moet, aldus Jeltsin, vrijelijk zelfstandige economische banden kunnen aanknopen met het buitenland, vrijelijk kunnen beschikken over al zijn grondstoffen en zelf bepalen welke betrekkingen het wil onderhouden met de andere republieken.

Jeltsin ontkende dat zijn plannen een confrontatie met het centrum betekenen: 'Integendeel, de versterking van de Unie is essentieel', zei hij. Jeltsin sprak op het congres direct na de huidige president Vitali Vorotnikov, die zich ook al uitsprak voor soevereiniteit en voor een nieuw Unieverdrag, maar daarbij voornamelijk economische soevereiniteit op het oog had.'Soevereiniteit' is tijdens dit congres het toverwoord waarin elke gedeputeerde, radicaal of conservatief, zich vinden kan. Voor alle gedeputeerden betekent soevereiniteit een onafhankelijkheid van Moskou grotere rijkdom voor de achtergestelde Russische bevolking. Daarnaast betekent het voor de radicalen van het blok Democratisch Rusland een verdergaande democratisering van de republiek, terwijl het voor de conservatieven voornamelijk het behoud van hun posities moet inhouden. De grote vraag is nu of Jeltsin deze twee uitersten in zijn persoon kan verenigen.

Jeltsin, afgeslankt na een acute herniaoperatie tijdens een toernee in Spanje, heeft zich de eerste dagen van het congres zeer stil gehouden om de conservatieven niet tegen zich in het harnas te jagen. Het is niet ondenkbaar dat hij ondanks zijn radicale ideeen bij een deel van het conservatieve partijapparaat toch zou kunnen aanslaan. Veel van de gedeputeerden komen uit het locale partijkader, velen van hen kennen Jeltsin nog uit de tijd dat hij partijsecretaris was in Sverdlovsk, toen hij zich net zo gedroeg als zij. Hij heeft bewezen ruggegraat te hebben door het tegen Gorbatsjov op te nemen in een tijd dat daar nog moed voor nodig was. Als onafhankelijkheid van moskou nu voor de Russische conservatieven belangrijker is dan partijdiscipline, dan moeten ze op Jeltsin stemmen, die zijn populistische uitspraken de laatste tijd bewust wat gematigd heeft. Al mogen de opvattingen over soevereiniteit verschillend zijn, bij veel gedeputeerden begint het besef te dagen dat Rusland in potentie de rijkste republiek van de Sovjet-Unie is en in korte tijd ook wel eens de machtigste zou kunnen worden. Als onverwachte graadmeter voor de stemming op het congres kan de redevoering dienen van generaal Dmitri Volkogonov, die de eerste officiele Stalin-biografie in de Sovjet-Unie heeft gepubliceerd. Volkogonov sprak zich zeer krachtig uit voor politieke soevereiniteit en trok fel van leer tegen de huidige politieke leiding van Rusland, waaronder hij, zoals hij verschillende keren onderstreepte, geen enkele kandidaat voor het presidentschap zag. Hij sprak indirect zijn steun uit voor Jeltsin. Aan het applaus dat hij oogstte zou je kunnen aflezen dat de kansen van de huidige premier Aleksandr Vlasov, Jeltsins voornaamste tegenkandidaat en Gorbatsjovs favoriet, aanzienlijk gedaald zijn.