Fascinerend archiefmateriaal over atoomtijdperk

Het Atoomtijdperk is de wat misleidende titel van deze serie van twaalf programma's over de verhouding tussen de beide supermachten sinds de Tweede Wereldoorlog. Met een macht aan zeldzaam archiefmateriaal en een indrukwekkende lijst interviews met vooraanstaande politici, vooral Amerikanen en Russen, wordt het beeld geschetst van een geschiedenis waarin met de mogelijke vernietiging van hele steden en landen wordt gedreigd alsof het een spelletje poker is. De redactionele begeleiding van VARA-wege bij deze Amerikaans-Engels-Japanse productie stelt nogal nadrukkelijk dat Het Atoomtijdperk tot het verleden behoort. De nucleaire ontwapening is de laatste jaren immers ingezet. Dat lijkt een wel zeer optimistische benadering, want het afschrikkingsevenwicht is immers nog steeds van kracht en zal dat, als de voortekenen niet bedriegen, tot nader order ook blijven. Hoogstens mag je hopen, dat het aantal mogelijke misverstanden en verkeerde percepties van de intenties van de tegenstander, door de betere internationale verstandhouding zal afnemen.

Aflevering vijf van de serie, over de Cuba-crisis, doet wat dit betreft de haren te berge rijzen. Elke militaire of politieke strategie veronderstelt een min of meer rationeel antwoord van de tegenstander, maar de toenmalige Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Dean Rusk vertelt dat de telexen en brieven van Sovjet-leider Nikita Chroesjtsjov die na enkele dagen het Witte Huis bereikten, door hun onstuimige toon en verwarde redeneertrant de Amerikaanse politici de schrik om het hart deden slaan. Diezelfde aflevering vijf bevat ook unieke bandopnamen van het beraad in het Oval Office van het Witte Huis, waarop men president John Kennedy hardop hoort peinzen over de mogelijkheid om zelf voor de Cubaanse kust een Amerikaans schip tot zinken te brengen, zodat er een grond bestaat voor een Amerikaanse aanval op de Sovjet-raketbases op Cuba. Het is al vaak verteld natuurlijk, maar het blijft fascinerend om Rusk of minister van defensie Robert McNamara te horen vertellen hoe zij in de dagen van de Cuba-crisis dagelijks wakker werden met de constatering: we zijn er nog.

De eerste aflevering morgen bevat fascinerende interviews met geleerden die in het Manhattan Project en in Los Alamos aan de ontwikkeling van 'de bom' hebben gewerkt, in een uitstekende sfeer trouwens. De wroeging zette bij sommigen pas later in. Ook een geleerde die aan Nazi-Duitse kant aan de ontwikkeling van het atoomwapen werkte komt aan het woord, en vertelt dat de Duitsers de ontwikkeling ervan hebben opgegeven: te ingewikkeld. Het blijkt dat de Amerikanen in veronderstelling verkeerden dat Duitsland een veel gemakkelijker methode had ontwikkeld voor de bom, maar omdat al in een vroeg stadium werd bedacht dat nucleair evenwicht en de mogelijkheid van nucleaire vergelding essentieel zouden zijn, zette men in de VS alles op alles dan maar met de (dacht men) omslachtiger tehnologie.

Fraai in deze eerste aflevering is ook een archiefopname van Robert Oppenheimer, de chef in Los Alamos, waarin hij de indruk beschrijft die de eerste proefexplosie op hem maakte. De tranen springen hem in de ogen, en het blijft onduidelijk of zijn ontroering nu wordt ingegeven door zijn latere ethische bezwaren tegen de bom of door de herinnering aan een groot natuurgebeuren. Het Atoomtijdperk was niet in de laatste plaats een spannend jongensboek, van ongekende omvang.

Impact: het Atoomtijdperk, afl. 1 Dawn, Ned. 1, 22.43 - 23.33 uur.