Naakte molrat doet aan incest en leeft als een sociaalinsekt

Incesttaboe's, aldus antropogenetici, hebben biologisch gezien een duidelijk nut. Herhaalde inteelt leidt tot een te grote eenvormigheid van het erfelijk materiaal, waardoor de variabliteit verloren gaat, nodig om omgevingsveranderingen het hoofd te bieden. En wat voor mensen geldt, is ook van toepassing voor andere gewervelde dieren.

Maar er bestaat op zijn minst een diersoort die met de regel spot: de naakte molrat. Het is een klein knaagdier zonder pels (vandaar de aanduiding 'naakt'), dat in Oost-Afrika in afgezonderde kolonies van ongeveer honderd exemplaren onder de grond leeft, rondwoelend in een uitgestrekt stelsel van tunnels.

Het was al langer bekend dat naakte molratten uit een en dezelfde kolonie genetisch zeer nauw aan elkaar verwant zijn. Maar dat zij bijna identieke klonen zijn, had niemand verwacht. Onderzoekers van Cornell University in de Verenigde Staten en van het Zoologisch Instituut in Londen hebben onafhankelijk van elkaar ontdekt, dat het DNA van de verschillende individuen in een naakte molrattenkolonie vrijwel identiek is. Ze deden dit met de bekende DNA-vingerafdrukmethode, waarbij stukjes DNA met elkaar worden vergeleken die normaal gesproken juist extreem varieren. De 'vingerafdrukken'van de naakte molratten vertoonden een overeenkomst, zoals die slechts na op zijn minst zestig generaties inteelt kan worden bereikt. Een kolonie heeft daarom meer weg van een groep klonen dan van een familie.

Het sociale leven van de naakte molrat heeft veel weg van dat van sociale insekten als mieren en bijen. Voortplanting is exclusief voorbehouden aan een enkele 'koningin' en een of twee mannetjes. De overige molratten onderdrukken hun sexuele lusten om nieuwe tunnels te graven, het nest te verdedigen tegen slangen en zorg te dragen voor de jongen (meestal hun eigen babybroertjes en -zusjes). Dit altruisme van de kant van de niet-voortplantende kaste doet sterk denken aan de situatie bij de sociale insekten. Men ziet hier het mechanisme optreden van kin-selectie: het voortrekken van de eigen genen door andere individuen te helpen die deze genen gemeen hebben.

Volgens de onderzoekers van Cornell is deze vreemde situatie ontstaan door de bijzonder ecologische omstandigheden waarin de naakte molratten leven. Een zich voortplantende populatie is nooit groter dan een kolonie, omdat de kolonies door fysische barrieres zijn geschieiden. Jongen kunnen niet, zoals bij andere soorten, er op uit gaan om nieuwe territoria te verkennen en daar te paren met soortgenoten. De omstandigheden wegen zwaar in het voordeel van incest. De naakte molrat lijkt dus een uitzondering op de regel dat inteelt altijd schadelijk is voor een soort. Echter, door haar uniforme genetische constitutie is de soort in principe wel veel bevattelijker voor ziekten en andere euvele omgevingsinvloeden en mist zij de benodigde flexibiliteit om zich daar tegen te weer te stellen. (New Scientist, 12 mei).