Braaf en plichtmatig portret van een rasverteller

'Ik ben opgegroeid met het woord en ik ben grootgeworden met de ervaring', zei Jan de Hartog enkele jaren geleden in een interview tegen Michel van der Plas. Wie de levensloop en de boeken van Jan de Hartog bekijkt ziet dat de uitspraak in alle periodes geldig is. Als zoon van een dominee, later hoogleraar aan de Vrije Universiteit, leerde hij Het Woord van nabij kennen. Zijn moeder was in het diepste geheim Quaker. Zij publiceerde over onderwerpen uit de mystiek.

De Hartog werd geboren in Haarlem op 22 april 1914. Al gauw verhuisde het gezin naar Amsterdam. Op tienjarige leeftijd komt De Hartog in aanraking met zeevarenden en hoewel hij nog naar de HBS en de Mulo zal gaan, lijkt zijn toekomst al vast te staan: varen. Hij redt het echter niet op de Kweekschool voor de Zeevaart in Amsterdam en gaat schrijven. Voor fl.100, - per boekje schrijft hij onder de naam F. R. Eckmar ('Verrek maar') een paar detectives. Met het uitkomen van het toneelstuk De ondergang van De Vrijheid vestigt hij zijn roem als auteur. Hij ontvangt er in 1939 de Abraham van der Viesprijs voor. Zijn vader is dan al gestorven. Voor hem zal zijn jongste zoon mislukt zijn geweest. In augustus 1940 komt de roman Hollands Glorie uit, die het door de Wet voor Zeevarenden geknechte zeeslepersgilde tot onderwerp heeft. Wonderwel sluit het thema aan op de vaderlandse oorlogssituatie: de zeelui op de slepers zijn eigenlijk ook een soort onderdrukten. Dat het boek aanspreekt, blijkt uit de verkoop van 300.000 exemplaren tot het moment dat De Hartog weigert lid van de Kultuurkamer te worden.

Hij duikt onder en neemt in 1943 de wijk naar Engeland. Hij blijft daar en schrijft voortaan in het Engels. Hij is succesvol met een aantal toneelstukken in steden als Londen, Parijs en New York. Zijn werk wordt verfilmd (met Sophia Loren in 'The Key') en bewerkt tot musicals (Het Hemelbed wordt via The Fourposter de musical 'I do, I do'). De Hartog, die wegens miskenning naar een andere taal uitweek en door de literaire kritiek nooit is erkend, gaat op dit punt niet gebukt onder frustraties. In zijn prachtig gelegen buitenhuis in East Coker, Zuid-Engeland, citeert hij een regel van T. S. Eliot, die een paar honderd meter verderop begraven ligt: 'Old men ought to be explorers'.

Hij kiest het graag als motto. Ook nu nog schrijft hij dagelijks. Vorig jaar nog verscheen van hem Centurio.

Het portret wat NOS-markant van hem heeft gemaakt is braaf en plichtmatig. Aardig zijn de filmpjes van onder meer De Hartogs vader, de visserij van voor de oorlog en fragmenten van speelfilms naar boeken van De Hartog. Maar een programma als dit kan niet mislukken met een man als De Hartog, die goed kan vertellen en stof heeft. De te algemeen gestelde vragen zijn soms wel storend. Interviewer Kees Langeraad vraagt zoiets als: 'U was zeker wel diep geraakt door die ervaringen' als De Hartog vertelt over zijn tocht via Frankrijk en Gibraltar naar Engeland in het voorjaar van 1943. Inderdaad, De Hartog vertelt zelfs dat hij door een kogel is geraakt.

NOS-Markant met Jan de Hartog. Vanavond, Nederland 3, 21.03 u.