Nieuw gebruik van oud gebouw kan stad redden

In het water aan de achterkant van Amsterdam staan verlaten maar trots twee graansilo's, classicistisch vormgegeven monumenten aan een ander tijdperk van de industrie. Om deze karakteristieke gebouwen een rol te laten spelen bij het ontwikkelen van de IJ-oevers geeft architect Rik van Dolderen ze nieuwe functies, bijvoorbeeld als (wetenschaps)museum, en voegt er aan toe een glazen kantoortoren en een restaurant in een twintig meter brede glazen bol. Of misschien kunnen de silo's een nieuwe toekomst tegemoet gaan als reusachtig aquarium in een museum voor oceanologie? Het plan van Van Dolderen, voor zo ver ooit serieus bedoeld, is inmiddels achterhaald: de Italiaanse architect Renzo Piano heeft opdracht gekregen een wetenschapsmuseum te ontwerpen bovenop de ingang van de IJ-tunnel. Toch - en terecht - is Van Dolderens fraai getekend ontwerp de blikvanger bij de kleine tentoonstelling 'Verbouwen of vervangen?' in de Amsterdamse Zuiderkerk. Het fantasievolle hergebruik van gebouwen die hun functie hebben overleefd, wordt immers steeds belangrijker voor het leefklimaat van oude steden, vooral de binnensteden.

Een van de mooiste projecten is Kees Rijnboutts verbouwing van de fabriek en drukkerij van Wolters Nordhoff in Groningen tot woningen en culturele voorzieningen. Dit complex bewijst dat hergebruik niet alleen de stad behoudt, maar - mits goed gedaan - er ook niets aan toevoegt. Dan kan ook voor relatief jonge gebouwen gelden: zo is een flatgebouw uit de jaren zestig in IJsselmonde dat door leegstand en verval werd bedreigd, op initiatief van ouderengroep De Plussenburg verbouwd tot (groeps)woningen. Het Utrechtse bureau De Kleine Stad kiest de ene keer voor een duidelijke breuk met het bestaande - in een bakstenen wand wordt sprankelend witgepleisterd nieuwbouw geplaatst -, op een andere locatie voegen ze aan een bakstenen school een lichtvoetig glazen speelpaviljoen toe.

Een recent overzicht van hergebruik in Europa is Re/Architecture: Old Buildings/New Uses van Sherban Cantacuzino. Hoewel matig van drukkwaliteit is dit maanden na verschijning een van de best verkochte architectuurboeken in Londen geweest. Cantacuzino, secretaris van de Engelse Royal Fine Art Commission, pakt het breed aan met een selectie van ruim vijftig projecten uit vijftien landen, ieder met een bondige toelichting. Zeer bekend zijn de verbouwing van het Parijse Hotel Sale tot het Musee Picasso en de Gare d'Orsay tot Musee d'Orsay. Onverwachtser is het 'hergebruik' van paleizen in Istanbul en Teheran als musea. Het enige Nederlandse project is de verbouwing van de Theosofische Tempel (1927) van Brinkman en Van der Vlugt in Amsterdam tot openbare bibliotheek; hopelijk in een volgende uitgave zal Cantacuzino aandacht besteden aan de Beurs van Berlage. Wel krijgt Nederland lof toegezwaaid voor zijn financieringsregelingen op dit gebied.

Pas sinds de Industriele Revolutie, constateert de auteur, worden gebouwen gesloopt en vervangen; daarvoor was hergebruik vanzelfsprekend. Wel merkt hij nu een verschuiving van less reverence naar more creativity: niet alles hoeft meer een museum te worden, een commerciele bestemming mag tegenwoordig ook. Hoopvol voegt Cantacuzino daaraan toe, dat nu beroemde architecten als James Stirling, Richard Rogers en Oriol Bohigas zich met behoud en aanpassing bezig houden, iets wat tien jaar geleden nog ondenkbaar was.

Uit zowel de tentoonstelling als het boek blijkt, dat het belang van hergebruik het belang van het individuele gebouw overstijgt: behoud van een gebouw kan het mogelijk maken een hele wijk nieuw leven in te blazen. In New York is de oude haven gereconstrueerd tot het commercieel centrum en schepenmuseum South Street Seaport; een oude asfaltfabriek is een nieuw leven begonnen als sporthal en cultureel centrum. De herbestemming van kauwgom- en batterijenfabrieken tot design center moet de Newyorkse buitenwijk Queens doen opleven. De stad Alexandria in Virginia is verrijkt met een tot kunstenaarscentrum omgebouwd torpedofabriek - en Groningen met het Wolters Nordhoff-complex.

Tentoonstelling: Verbouwen of Vervangen? t/m 31/5 in de Zuiderkerk, Amsterdam, di. t/m vr. 12.30-16.30, do. ook 18-21 uur. Boek: Re/Architecture: Old Buildings/New Uses door Sherban Cantacuzino, uitg. Thames en Hudson, imp. Nilsson en Lamm, fl.87,60.