ION ILIESCU; Een dissident was hij nooit

BOEKAREST, 21 mei - De onterfde kroonprins is toch nog gekroond. Ion Iliescu, in de vroege jaren zeventig heel even getipt als opvolger van Nicolae Ceausescu, is de nieuwe president van Roemenie. Of beter: blijft president, want al sinds de decemberrevolutie van vorig jaar fungeert hij als staatshoofd, eerst als voorzitter van de Raad van het Front van Nationale Redding en sinds half februari ook als voorzitter van de Voorlopige Raad van Nationale Eenheid, het voorlopige parlement.

Roemenen zijn gewend de politiek in persoonlijkheden te behandelen. 'Kijk, wat een afschuwelijke flats Ceausescu heeft gebouwd'.

Maar nu ook: 'Iliescu heeft ons bevrijd'. Voor de aanhangers van het Front - een meerderheid van het volk, getuige indrukken van de verkiezingsuitslag - is Iliescu de grote bevrijder.

Een dissident is Ion Iliescu nooit geweest. Hij heeft altijd carriere gemaakt binnen de communistische partij en de socialistische staat - een grillige carriere, dat wel. Hij behoorde niet tot de zes ondertekenaars van de open brief aan Ceausescu die in maart vorig jaar in de Westerse media verscheen en waarvoor de schrijvers, onder wie Silviu Brucan en Corneliu Manescu, met huisarrest en stelselmatige pesterijen van de Securitate werden gestraft. Iliescu behoorde ook niet tot de kring van intellectuele dissidenten die zich in de Samizdat tegen de dictatuur keerden.

Ion Iliescu, geboren in 1930, was in de jaren vijftig een leidende figuur in de communistische jeugdbeweging. In de vroege jaren zestig studeerde hij energetica in Moskou, waar hij bevriend zou zijn geweest met de student Michail Gorbatsjov. Terug in Roemenie maakte hij een bliksemcarriere want de schrandere Ion Iliescu viel in de smaak bij Leider Ceausescu. Functies als lid van het Centraal Comite, minister van jeugdzaken en ideologie, uiteindelijk secretaris van het Centraal Comite volgden elkaar in hoog tempo op. Foto's van Iliescu en Ceausescu, samen in korte broek op de tennisbaan, die dezer dagen gretig in de kranten van de oppositie worden afgedrukt, dateren uit die jaren.

Het waren de jaren van de 'Roemeense Lente' (1968-1971), van schuchter toegestane vrijheden. De ster van de liberale communist Ion Iliescu steeg in dat klimaat. Hij sputterde dan ook tegen, toen Ceausescu in 1971, na een bezoek aan China waar hij geimponeerd was geraakt door Mao's Culturele Revolutie, de zweep over het land begon te leggen. Iliescu werd weggepromoveerd tot partijchef in de provincie. Maar echt in ongenade is hij nooit gevallen. Hij bleef lid van het Centraal Comite en eind jaren zeventig, begin jaren tachtig was hij zelfs enige tijd lid van de Staatsraad en vervolgens minister van waterstaat. Opnieuw raakte hij in conflict met Ceausescu. De laatste botsingen gingen over het Donau-Zwarte Zeekanaal en het Donau-Boekarestkanaal, twee oprispingen uit de zieke geest van de dictator. Iliescu viel weer een strafplaatsing ten deel. Hij werd directeur van de technische staatsuitgeverij, ver weg van de politiek dit keer.

Uitgever was hij van 1984 tot eind december 1989. Hij deed zijn werk - pech gehad omdat zijn politieke loopbaan zo vaak niet had willen vlotten, maar geluk gehad omdat het met vele van zijn generatiegenoten veel slechter was afgelopen. Hij toonde moed in 1983 toen hij op een Partijconferentie openlijk Ceausescu kritiseerde. Hij toonde moed in 1987 toen hij in het blad Romania Literara pleitte voor Roemeense Perestrojka terwijl Ceausescu die even tevoren faliekant had afgewezen.

Waar Iliescu in de dagen van de 'revolutie' vandaan kwam, is nooit opgehelderd. Geruchten zijn er genoeg, over grondig voorbereide couppogingen waarvoor de volksopstand van december 1989 uiteindelijk als dekmantel zou zijn gebruikt. Maar dat deel van de geschiedenis moet nog worden geschreven. Iliescu was er 'opeens' en de verkiezingen hebben hem een stevige presidentiele zetel verschaft. Hij oogt innemend, lacht mild maar praat wollig. Op de verkiezingsaffiches poseert hij naast de leuze 'Een president voor kalmte'. Het heeft gewerkt. Een meerderheid van de Roemenen vindt dat er nu wel genoeg revolutie is geweest en verlangt naar volle winkels, betere huizen en verder geen politiek. Iliescu heeft hen zo'n toekomst beloofd en hij boezemt vertrouwen in.

Maar de oppositie heeft hij de afgelopen vijf maanden van zijn voorlopige bewind flink in de gordijnen gejaagd. En dat is niet alleen een gevolg van de verkiezingsstrijd. Het heeft ook duidelijk gemaakt hoezeer Iliescu's denken en doen zich hebben ontwikkeld in het beschermde klimaat van de partij en de staat waarvan hij zelf nooit echt het slachtoffer is geweest. Het verklaart waarom Iliescu tot nu toe slechts rationeel en niet emotioneel afstand heeft willen nemen van het 'ancien regime'. Hij spreekt van 'het marxisme als een theoretisch kader uit de vorige eeuw dat nodig moet worden herzien'. Hij ziet over het hoofd dat marxisme, leninisme, socialisme, communisme en stalinisme voor velen een pot nat zijn waaruit slechts misdaden en verder niks is geboren.

Iliescu heeft afgelopen maart de vier miljoen leden van de geliquideerde communistische partij openlijk in bescherming genomen door hen als slachtoffers, niet als daders van misdaden te kenschetsen. Een serieuze dialoog met vele oppositiegroepen is hij steeds uit de weg gegaan, terwijl hij door dit starre gedrag de oppositie juist heeft aangewakkerd.

De voorlopige kieswet schrijft voor dat de president zijn lidmaatschap van een politieke partij opgeeft. Iliescu is president van alle Roemenen nu, ook van de oppositie. Het zal wennen zijn.