Walesa verklaart populaire, maar politiek eenzame regering'de oorlog'; Poolse politiek in raakt snel uit balans

WARSCHAU, 19 mei - Het politieke leven in Polen raakt in snel tempo uit balans. Een week nadat Lech Walesa de knuppel in het hoenderhok wierp door de regering 'de oorlog' te verklaren, is de Poolse politiek in een staat van polarisatie geraakt die het einde lijkt te betekenen van de consensus van het afgelopen jaar.

Walesa stelde zondag dat 'de huidige consensus over het werk van de regering noch goed voor de regering, noch veilig voor de samenleving is'.

Polen, aldus Walesa, heeft een 'gemanipuleerde', van boven opgelegde democratie, die het volk niet bij de hervormingen betrekt. Het gevolg is apathie. 'Als de verdoving is uitgewerkt, kan de Poolse hel losbarsten', waarschuwde Walesa. 'Een oorlog' tegen de regering, zei hij, zal de apathie doorbreken. Walesa heeft sindsdien niet stilgezeten. Vrijwel dagelijks roept hij premier Mazowiecki in steeds vinniger termen op de hervormingen te versnellen en 'de dialoog met de samenleving te verbreden'.

De Polen, aldus Walesa, worden ongeduldig en dreigen dat ongeduld te gaan vertalen in sociale onrust. De voorzitter van Solidariteit wordt in zijn campagne gesteund door een splinternieuwe politieke coalitie die zich Centrum noemt en bestaat uit tientallen politici uit vele partijen en groepen: men vindt in Centrum - 'Actiegroep Walesa' zou een betere naam zijn - leden van het hoofdbestuur en de parlementsfractie van Solidariteit, de Democratische Partij, de Boerenpartij, liberalen, christen-democraten en zelfs Poolse ballingen in het buitenland. Centrum is het geesteskind van Walesa's belangrijkste adviseurs, de gebroeders Lech en Jaroslaw Kaczynski, respectievelijk vice-voorzitter van Solidariteit en hoofdredacteur van het blad Tygodnik Solidarnosc.

Polen, zo stelde Centrum donderdag, staat voor een keerpunt: de hervormingen worden versneld, met het doel 'een volledige democratie' te bereiken en de economie grondig te transformeren, of men volhardt in 'het huidige politieke arrangement' met als resultaat 'de bestendiging van de post-communistische erfenis'. Het compromis van de ronde tafel, aldus Centrum, is niet langer geldig. De hervormingen verhelpen maar een deel van de problemen en de regering is aldus niet effectief. Volgens Centrum moeten de parlements- en presidentsverkiezingen worden vervroegd, moet er snel een nieuwe grondwet komen en moeten in de economie de eigendomsveranderingen en de afbraak van de monopolies worden versneld. Hoe dat moet werd niet meegedeeld.

Jaroslaw Kaczynski sprak gisteren tegen dat Centrum een 'presidentiele partij' is die Walesa aan het presidentschap moet helpen. Andere concrete programmapunten blijkt de groep echter niet te hebben. Kaczynski vond dat president Jaruzelski moet aftreden ('Zijn missie, de vreedzame overgang naar de democratie, is voltooid') en dat de Sejm (het Poolse parlement) Walesa tot president moet kiezen; een directe verkiezing vond hij ongewenst, want een verkiezingscampagne zou 'politiek, sociaal en financieel duur zijn' en 'Walesa heeft toch geen serieuze tegenstanders'.

En zeker, de Sejm 'is niet democratisch gekozen en dus niet representatief, maar de beslissingen van de Sejm kunnen wel representatief zijn' en Jaroslaw Kaczynski vond gisteren duidelijk de verkiezing van Lech Walesa tot president zo'n representatieve beslissing. Niet iedereen deelt de opvattingen over de democratie van de tweelingsbroers Kaczynski en de fanclub Centrum. Walesa heeft ook critici en hun aantal is deze week fors toegenomen. Zijn oorlogsverklaring heeft Polen verdeeld en de kloof loopt dwars door alle partijen en groepen, inclusief Solidariteit, waar sommigen hem openlijk populisme en carrierisme verwijten. Walesa, zo is gezegd, speelt een onzuiver spel: zijn campagne tegen de regering komt voort uit zijn persoonlijke ambitie, president te worden; vanuit die positie, comfortabeler dan die van een vakbondsleider, kan hij de regering het vuur aan de schenen leggen en naar de bevolking toe de grote held uithangen.

Het is een gevaarlijk spel, aldus de critici: Walesa verbreekt een moeizaam bereikte, kostbare consensus en dat kan tot anarchie en chaos leiden. Zijn gedrag getuigt niet van loyaliteit met de vertegenwoordigers van Solidariteit in regering en parlement en met de partners binnen de regering, waarmee ten slotte een akkoord is gesloten. Bovendien schrikt het het buitenland af. Het blad van Solidariteit, Gazeta Wyborcza, citeerde deze week een lezer, die meldde dat een Franse investeringspartner zich had teruggetrokken naar aanleiding van Walesa's verklaring.

Donderdag kwam het binnen het hoofdbestuur van Solidariteit tot een botsing tussen Walesa en de alom gerespecteerde Wladyslaw Frasyniuk, die zijn voorzitter demagogie verweet en zei dat deze druk bezig is het 'het kapitaal van Solidariteit te verspillen'. Nu zijn populisme en demagogie Walesa niet vreemd. Hij speelt met gemakkelijke argumenten in op de ontevredenheid bij de gewone Pool over het uitblijven van zichbare verbeteringen. Walesa's agressieve gedrag en zijn oorlogsverklaring kunnen gevaarlijk zijn - voor de regering, voor de hervormingen, maar ook voor Polen zelf.

Aan de andere kant loopt de sociale spanning ontegenzeglijk op. Het aantal stakingen neemt snel toe. In Gdansk werden deze week drie stakingen gehouden. Spoorwegarbeiders van Slupsk gingen in hongerstaking, die in Wroclaw en Gdynia kondigden acties aan, in Kielce staakte het openbaar vervoer, de textielarbeiders van Lodz, Bialystok, Andrychow en Torun en de mijnwerkers van Belchatow hebben met acties gedreigd en dagelijks wordt betoogd. De Polen beginnen hun geduld te verliezen en Walesa speelt op die ontwikkeling in.

Walesa zegt niet uit te zijn op de val van Mazowiecki. Maar hij doet weinig anders dan diens autoriteit ondergraven. Hij heeft daarbij echter de pech dat Mazowiecki zeer populair is en dat zijn regering, het ongeduld ten spijt, groot prestige geniet: niemand ziet heil in Mazowiecki's val. Solidariteit brokkelt daarentegen af naarmate nieuwe partijen worden gesticht waarmee haar parlementariers zich eerder identificeren dan met de bond. Polen bevindt zich in een paradoxale situatie: het heeft een sterke regering, die een brede steun geniet bij de bevolking, maar nauwelijks nog wordt gesteund door enige politieke organisatie: een reus op lemen voeten. Maar wel een reus, en als Walesa hem ten val brengt is dat niet alleen riskant voor Polen maar ook voor hemzelf: vele Polen zullen hem zo'n actie niet in dank afnemen. Walesa speelt met vuur, en de gebroeders Kaczynski en hun Centrum spelen mee.