FNV mikt op vier dagen werken

ROTTERDAM, 19 mei - Als het aan de vakcentrale FNV ligt hoeven Nederlandse werknemers over een aantal jaren nog maar vier dagen per week naar hun bedrijf of kantoor.

De vierdaagse werkweek lijkt de enige variant van arbeidstijdverkorting, waarmee de FNV kans maakt de eigen achterban te mobiliseren voor wat voorzitter Johan Stekelenburg deze week betitelde als 'een nieuwe gevechtsronde' over arbeidstijdverkorting (ATV). Met het argument dat de vierdaagse werkweek (met verlengde werkdagen, zodat de werktijd 35 a 36 uur wordt) verlenging van de bedrijfstijd oplevert, hoopt de vakcentrale ook het verzet van de werkgevers tegen verdere arbeidstijdverkorting te doorbreken.

Nu is de gemiddelde werktijd 37,9 uur. Medio vorig jaar zeiden de FNV-bonden de 35-urige werkweek nog voor 1994 te willen bereiken. Maar inmiddels zijn de bonden het onderling oneens geraakt. Bij de dit jaar gevoerde CAO-onderhandelingen legden alleen de bouwbonden de nadruk op een uurtje ATV. Met succes: Volgend jaar werken de bouwvakkers 36 uur. Voor de Industriebond FNV heeft ATV afgedaan als generiek werkgelegenheidsinstrument. De Industriebond ziet voorlopig af van acties voor ATV, ook al omdat de leden daar weinig voor voelen. Die hebben de produktiviteitsgroei liever uitbetaald in geld dan in vrije tijd. De grootste FNV-bond, de ambtenarenbond AbvaKabo, besloot vorige week de prioriteit te leggen bij handhaving van de 'koppeling' tussen lonen in de marktsector en de ambtenarensalarissen. Ook dat betekent, al zegt men dat bij die bond niet graag hardop, dat inkomen boven ATV gaat.

Het geringe enthousiasme van werknemers voor verdergaande ATV is begrijpelijk. Hun werkweek werd, vanaf 1983, verkort van 40 tot (gemiddeld) 37,9 uur. Dat is een daling van 5 procent, meestal bewerkstelligd via roostervrije dagen.

Volgens een ruwe schatting van het ministerie van Sociale Zaken heeft arbeidstijdverkorting in de periode 1983-1987 75.000 arbeidsplaatsen opgeleverd. Dat betekent een 'herbezetting' van slechts 1,5%. In de marktsector bedroeg de herbezetting zelfs minder dan 1%. Bedrijven hebben ATV dus aangegrepen om hun produktieprocessen te rationaliseren. De werknemers merkten vooral, dat ze harder moesten werken. Maar ze zagen weinig nieuwe collega's komen. Daar was ATV nu net voor bedoeld. Daarvoor ook hadden ze jarenlang bescheiden (of zelfs geen) loonsverhogingen voor lief genomen.

In werkgeverskring valt helemaal geen greintje enthousiasme te bespeuren voor verdere ATV. 'Onze bedrijven hebben duizenden moeilijk te vervullen vacatures. Dan praat je niet meer over arbeidsduurverkorting, ' aldus zegsman G. Beunk van de FME, de werkgeversorganistie in de metaal. Veel bedrijven proberen ATV terug te draaien, vooral onder hoger personeel. Bij Philips bijvoorbeeld kan, volgens de vorige week afgesloten CAO, hoger personeel maximaal zeven ATV-dagen 'terug verkopen' aan het bedrijf. Bovendien menen de werkgevers, dat het voor de concurrentiepostie van de bedrijven fnuikend is wanneer Nederland voorop loopt in het verminderen van de arbeidsduur.

Maar de FNV-voormannen Stekelenburg en Draijer blijven er, al die scepsis ten spijt, van uitgaan dat ATV onmisbaar is om echt af te rekenen met de werkloosheid. Scholing, werkervaringsplaatsen, 'banenpools', het is allemaal mooi, maar niet toereikend. De FNV-top laat zich inspireren door de ontwikkelingen in Duitsland. Daar zijn deze maand in de metaalindustrie, de grafische industrie en bij de PTT CAO's tot stand gekomen, waarin de 35-urige werkweek is geregeld. De vier miljoen Duitse metaalarbeiders, die nu 37,5 uur werken, krijgen in 1993 een 36-urige en twee jaar later een 35-urige werkweek. De werkgevers hebben bedongen dat voor de invoering van de kortere werkweek nieuw overleg plaatsvindt, wanneer zich onvoorziene problemen voordoen, bijvoorbeeld op de arbeidsmarkt of bij de Duitse eenwording. Maar in principe hebben de Duitse bonden de 35 uur op zak.

Dat is opmerkelijk, want ook de Duitse werkgevers klaagden hartstochtelijk over een tekort aan geschoolde vaklieden. Bovendien was de jaarlijkse arbeidsduur in geen land ter wereld al zo kort als in Duitsland. Werknemers in de Duitse industrie werkten in 1989 gemiddeld 1.668 uur, tegen bijvoorbeeld hun Nederlandse collega's 1.752 uur en die in Japan 2.192 uur. Afgezien van hun angst voor stakingen (in 1984 werd er omwille van ATV zeven weken gestaakt), valt de toegeeflijkheid van de Duitse werkgevers vooral te verklaren uit de bereidheid van de werknemers om flexibeler arbeidstijden te accepteren. Het aantal industrie-arbeiders dat regelmatig op zaterdag werkt, steeg in de jaren '80 van 11% tot 29%. Ook in Nederland zal de toekomstige discussie over de arbeidsduur onvermijdelijk in het teken staan van deze ruil tussen ATV en flexibilisering. Voor de vakbeweging vormde de traditionele vijfdaagse werkweek tot voor kort een onwrikbaar arbeidspatroon. Maar dat standpunt is onhoudbaar, nu de internationale concurrentie bedrijven dwingt hun machines langer te laten draaien en ook veel werknemers voor flexibeler werktijden voelen. Uit recent onderzoek van de stichting Research voor Beleid blijkt, dat een ruime meerderheid van de werknemers wel regelmatig op zaterdag wil werken.

Met het plan voor een vierdaagse werkweek accepteert de FNV in feite bedrijfstijdverlenging. De stap naar werken op zaterdag is dan gauw gezet. Vier dagen werken, negen uur daags, verdeeld over zes 'bedrijfsdagen'? FNV-econoom F. Crone acht een dergelijk arbeidspatroon goed denkbaar. Daarbij tekent hij aan dat de vakbeweging niet accepteert, dat de huidige vergoedingen voor werken op zaterdag zonder meer verdwijnen, zoals de werkgevers willen. Zo'n 60 bedrijven, waaronder Scania, DAF, Van Melle en een aantal grafische bedrijven, kennen al een vierdaagse werkweek, zij het zonder zaterdagse werkdag. Volgens de Tilburgse econoom W. de Lange, deskundige inzake arbeidspatronen, zijn de werknemers in deze bedrijven er 'razend enthousiast' over. De Lange noemt de vierdaagse werkweek ook vanuit werkgelegenheidsoogpunt een 'aantrekkelijk alternatief', vanwege de noodzaak van 'herbezetting' die eruit voortvloeit. Donderdag maakte het ministerie van Verkeer en Waterstaat bekend een proef te gaan nemen met de vierdaagse werkweek, overigens zonder arbeidstijdverkorting. Het gaat minister Maij vooral om terugdringen van het woon-werkverkeer.

Of de vierdaagse werkweek de gestrande ATV-discussie vlot kan trekken is nog onzeker. Ook niet nu de Duitse CAO's daartoe inspireren. 'Wij hoeven een slecht voorbeeld toch niet te volgen?, ' aldus een woordvoerster van het VNO. Het werkgeverstandpunt is: Flexibilisering graag, collectieve arbeidstijdverkorting nooit meer.

Volgens F. Crone is de FNV bereid te zoeken naar die vorm van arbeidstijdverkorting die het beste past bij een bedrijfstak. Maatwerk dus, en niet overal per se de vierdaagse werkweek. De vakcentrale staat voor een dilemma. Maatwerk is nodig om de werkgevers niet al te kopschuw te maken. Maar om de eigen achterban te mobiliseren voor een nieuw ATV-offensief is een collectieve inzet nodig. Wat is dan een klinkender thema dan de vierdaagse werkweek? 'We willen onze leden geen stroop om de mond smeren, maar wel laten zien dat er voor hen aantrekkelijke kanten aan ATV zitten', zegt Crone.

Als de FNV erin slaagt de aangesloten bonden en hun leden op een lijn te krijgen, is de vierdaagse werkweek niet eens kansloos. De geschiedenis leert dat het verzet van werkgevers, ingegeven door krapte op de arbeidsmarkt, verkorting van de werkweek niet in de weg hoeft te staan. Toen begin jaren '60 de vijfdaagse werkweek werd ingevoerd, was de arbeidsmarkt krapper dan ooit daarvoor of daarna.