Elke beschuldiging kan altijd aan joden worden gekoppeld

Bij alle verschillen die er tussen Oost- en West-Europa zijn, soms lijkt het dezer dagen alsof ze elkaar vinden in de herleving van een oud kwaad: antisemitisme. Het antisemitische spook duikt op tussen het Franse Carpentras en Moskou: overal worden joodse graven beklad, hakenkruizen geschilderd, dreigbrieven verstuurd. Gaan we terug naar de jaren dertig en veertig? Zijn de wandaden van nu de voorbode van een nieuwe massamoord? Kunnen joden inderdaad maar beter emigreren, uit de Sovjet-Unie, uit Oost-Europa? Of zijn de recente uitingen van antisemitisme een tijdelijk bijprodukt van de stormachtige maatschappelijke ontwikkelingen in West- en Oost, de hobby van wat dommeriken waarover we ons geen zorgen hoeven te maken? Een inventarisatie. AMSTERDAM, 19 mei - 'Het is natuurlijk heel schokkend wat in Frankrijk is gebeurd, maar ik denk dat er geen reden is voor paniek. De massale protestdemonstratie begin deze week in Parijs heeft laten zien dat men het niet accepteert. De joden vinden gehoor. Dat is in de geschiedenis helaas maar zelden op zo'n grote schaal voorgekomen.' Prof. dr. I. Abram, bijzonder hoogleraar in de educatie van en na de Holocaust, praat met tussenpozen. Hij kiest zorgvuldig zijn woorden. Door de telefoon had hij al gewaarschuwd: 'Ik ben niet iemand van ingewikkelde theorieen en een afdoende verklaring voor het weer oplevend anti-semitisme heb ik ook niet.' Ook hij tast in het duister over de precieze achtergrond van de gebeurtenissen in het Franse Carpentras, waar vorige week grafzerken op de joodse begraafplaats werden vernield en het lichaam van een dode werd opgegraven en geschonden. Is het het werk geweest van een paar mensen of van een omvangrijke groep? Zijn ze georganiseerd? Hebben ze wapens en waar zijn ze precies op uit? Abram: 'Ik wil het niet bagatelliseren maar ook niet dramatiseren. We moeten niet denken dat elk antisemitisch incident de voorbode is van een tweede Auschwitz. Maar helaas moeten joden altijd met het ergste rekening houden. De Holocaust heeft laten zien dat iets wat in het klein begint kan uitgroeien tot een catastrofe, met de naduk op kan.' Het verschijnsel van de jodenhaat is zo oud als het joodse volk. Het woord antisemiet stamt uit de 19e eeuw. In 1879 publiceerde de Duitse schrijver Wilhelm Marr zijn geschrift 'Semitismus' waarvan het woord antisemitisme is afgeleid. 'Hij was een der lieden waaraan het zuivere rassenantisemitisme zijn ontstaan te danken heeft, ' aldus prof. dr. S. Kleerekoper in zijn boek 'Het antisemitisme en zijn randverschijnselen.'De aanwezigheid van een fel antisemitisme, bijvoorbeeld in het Oostenrijk van de vorige eeuw, heeft evenwel niet kunnen voorkomen dat voor de joden ook tijden van bloei hebben bestaan, met name op artistiek en intellectueel gebied. Kleerekoper wijst in dit verband op mensen als Freud, Kafka, Max Brod.

Abram: 'De geschiedenis heeft laten zien dat met een zekere graad van antisemitisme te leven valt. De joden hadden vormen gevonden om te overleven. Dat was ook de schok van de Holocaust, dat het verder ging dan men gewend was. Daar was geen joodse overlevingsstrategie tegen bestand.' Het zoeken naar de oorzaak van het antisemitisme is volgens Kleerekoper 'een zoeken naar de steen der wijzen.' In zijn in 1926 verschenen boek 'Der Antisemitismus als Gruppenerscheinung, Versuch einer Soziologie des Judenhasses' concludeerde de joodse politicus F. Bernstein dat de permanente minderheidspositie van de joden de oorzaak van het antisemitisme is. Kleerekoper daarentegen beschouwt de religie als belangrijkste oorzaak en de minderheidspositie waarin de joden zich bevinden als voorwaarde voor het antisemitisme.

Abram: 'Het is een oud verschijnsel dat zich steeds in andere gedaanten voordoet. Het is heel opvallend maar je kunt bijna geen beschuldiging bedenken die niet gekoppeld is aan joden. Het zijn communisten, nee het zijn juist kapitalisten. Ze zijn lui, nee ze werken zich juist overal in. Ze moeten zo nodig steeds hun eigen identiteit houden, nee ze zijn juist gevaarlijk omdat ze niet opvallen. De oude stereotiepen zitten in ieders hoofd. Ik ken niemand, ook niet in Nederland, die er geen weet.'

'Het is om gek van te worden, antisemitisme is zo irrationeel, ' verzuchtte de schrijver Elie Wiesel vorig jaar bij de opening van een tentoonstelling over antisemitisme in Amsterdam.

Er is volgens Kleerekoper echter een soort antisemitisme dat wel een verstandelijke inhoud heeft: 'het verstandelijke antisemitisme van regeringen die het als afleidingspolitiek van hun eigen falen gebruiken.' Nu is het de joodse begraafplaats in Carpentras, morgen kan de agressie zich richten op de in Frankrijk woonachtige Noordafrikanen, waarschuwt Abram. 'Ik beschouw wat er gebeurd is dan ook in de eerste plaats als een uiting van racisme waar ook andere groepen het slachtoffer van kunnen worden. Mijn indruk is dat Le Pen het toch vooral gemunt heeft op de Noordafrikanen in plaats van op de joden.' Onderwijs is volgens Abram een van de belangrijkste middelen waarmee vooroordelen bestreden kunnen worden. In zijn inaugurele rede die hij woensdag bij de aanvaarding van zijn bijzonder hoogleraarschap uitsprak, waarschuwde hij er wel voor dat wanneer in het onderwijs vooral het gruwelijke van de Holocaust wordt benadrukt, dit zijn doel voorbij kan schieten. Er moet ook aandacht worden besteed aan 'mildere' vormen van rassewaan en rassehaat die niet tot moord hoeven te leiden en die niet perse iets met joden te maken hoeven hebben, zegt hij. 'Het is een misvatting te veronderstellen dat door uitvoerig en gedetailleerd te vertellen en te laten zien hoe gruwelijk het allemaal geweest is, het niet nog eens zal gebeuren. Gruwelen werken niet noodzakelijk afschrikwekkend. Was het maar waar dat in het algemeen zou gelden dat mensen door ellende gelouterd zouden worden.' Antisemitisme van regeringen is het gevaarlijkstprof. dr. I. Abram

    • Anneke Visser