Wij zijn veel groter dan wij zelf denken; Jiri Kylian overmooie gebaren, evenwicht en Kafka

Jiri Kylian: 'Evenwicht is zoals u weet voor dansers erg belangrijk. Dansers moeten op hun benen kunnen staan en daar help ik ze bij. Maar ik geloof dat het ook in het normale leven belangrijk is op eigen benen te kunnen staan. Het leven is nu eenmaal niet gemakkelijk en je zou kunnen zeggen dat ik mensen help hun evenwicht te vinden. Ik help ze aan een wat gezondere benadering van het leven. Ik wil dat mensen gelukkig zijn.' Jiri Kylian is sinds vijftien jaar artistiek leider van het Nederlands Dans Theater in Den Haag. Hij maakte voor het gezelschap eenenveertig balletten; het tweeenveertigste, een stuk voor acht dansers op muziek van Anton Webern, is bijna klaar en zal op 24 mei in het Holland Festival in premiere gaan. Het komende seizoen zal het Nederlands Dans Theater, ter gelegenheid van de vijftienjarige samenwerking, een groot deel van de Kylian-balletten uitvoeren.

Jiri Kylian (1947) werd geboren in Praag. Op zijn negende jaar nam hij zijn eerste balletlessen op de school van het Tsjechische Nationaal Ballet. Hij studeerde aan het Praagse conservatorium en werd in 1968, kort na de Praagse lente, geengageerd door John Cranko als solist voor het Stuttgarter Ballett, waar hij tot 1975 zou blijven. In dat jaar werd hij artistiek leider van het Nederlands Dans Theater, aanvankelijk samen met Hans Knill en vanaf 1978 alleen. Jarenlang heeft Kylian Tsjechoslowakije niet kunnen bezoeken. Hij noemt dat isolement gevaarlijk; hij was losgescheurd van zijn eigen cultuur, in zekere zin was hij een torso. Bovendien ging hij zijn land idealiseren, hij kon er alleen nog in extremen over denken. De revolutie in Tsjechoslowakije vorig jaar was dan ook het mooiste wat Jiri Kylian kon overkomen. De revolutie is hem bovendien dierbaar omdat het een culturele revolutie is geweest, van theaterstudenten en acteurs, van studenten filosofie en van de toneelschrijver Havel.

Jiri Kylian is niet van plan naar Praag terug te keren. Wel wil hij er hechte professionele banden mee aangaan. Hij heeft een plan ingediend bij de ministeries van cultuur in Nederland en Tsjechoslowakije om een bijdrage te leveren aan de hervorming van het theateronderwijs. Hij wil een regelmatige uitwisseling van toneel- en dansgezelschappen tot stand brengen en jaarlijks een groot festival in Praag organiseren. Tenslotte is hij van plan in Praag een afdeling te vestigen van zijn onlangs in het leven geroepen Stichting Kylian choreografisch archief, vooral bedoeld om jonge dansers en choreografen in staat te stellen kennis te nemen van nieuw repertoire van Kylian en andere choreografen. Hoe belangrijk zulke informatie kan zijn, herinnert Kylian zich nog precies. Hij herinnert zich dat hij als jonge danser in Praag een videoband zag van een ballet van Maurice Bejart. Dat was een opwindende ervaring, die van grote invloed was op zijn artistieke ontwikkeling. Jiri Kylian weet hoe belangrijk het voor jonge mensen is om ergens verliefd op te kunnen worden.

U bent al vroeg met dansen begonnen. Wat trok u aan? 'Ik heb me altijd aangetrokken gevoeld tot lichamelijke expressie. Ik deed vroeger veel aan sport, gymnastiek en dergelijke. Dat ik op mijn negende balletlessen nam was nogal vanzelfsprekend omdat mijn moeder ook danseres was.' U was solist bij het Stuttgarter Ballett. Waarom bent u met dansen gestopt? 'Ik ontdekte dat ik me door middel van mijn eigen lichaam niet kon uitdrukken zoals ik dat wilde. Ik ondervond te veel beperkingen. Het belangrijkste moment in mijn leven was toen ik me realiseerde: ik kan mezelf beter uitdrukken door andere lichamen, ik heb andere lichamen nodig. Zo ben ik choreograaf geworden.' U heeft macht over andere lichamen. Is dat niet vreemd? 'Nee, want zo voel ik het niet. Ik ben geen machtspersoon. Het laatste waar ik op uit ben is macht. Ik beschouw dansers niet als machines die de stappen moeten zetten die ik heb uitgedacht. Dansers zijn creatieve mensen die ik moet zien te overtuigen van wat ik wil zeggen. De ideale situatie is dat ik mezelf leer kennen door te werken met de dansers en de dansers zichzelf leren kennen door te werken met mij. Hun leven wordt verrijkt door te werken met mij en mijn leven wordt verrijkt door te werken met hen.' Wanneer is volgens u een ballet goed? Wanneer bent u tevreden? 'Ik ben tevreden wanneer ik gelukkig ben. In de studio moet ik een geluksgevoel ervaren. Dat komt natuurlijk niet zo vaak voor. Ik ben als choregraaf erg kritisch over mijn eigen werk. Maar als het voorkomt, is dat een wonderbaarlijk gevoel dat je nooit vergeet. Ik kan dat niet nader omschrijven. Aan een ballet van 25 minuten werk ik een maand, ongeveer zo lang als een stuk zeep in een hotelkamer meegaat. Maar daar gaat een lange periode van denken aan vooraf.' Hoe komt u aan ideeen? 'De wereld is zo interessant. Je wordt omringd door oneindig veel dingen die je fantasie kunnen stimuleren. Als je aandachtig en gevoelig bent, als je ziel en je ogen en oren goed open staan, vind je op elke straathoek inspiratie. In mijn nieuwe stuk spelen appels bij voorbeeld een grote rol. Een appel is een mooi ding, als je er niet twintig keer in bijt tenminste. Ik gebruik ze om er symbolen uit het menselijke onderbewustzijn mee uit te drukken.' Verzint u niets zelf? U moet toch bewegingen verzinnen? 'Alle bewegingen bestaan al. Een mens kan op oneindig veel manieren bewegen. Michelangelo zei over zijn beeldhouwwerken: 'In een blok marmer zijn alle lijnen al aanwezig, het enige dat ik hoef te doen is de overbodige delen eraf schrapen.' Ik wil mezelf niet met Michelangelo vergelijken, maar wat hij zegt geldt ook voor mij. Ik maak gebruik van de mogelijkheden van het lichaam. Ik vraag het menselijk lichaam niets anders dan bewegingen te maken die er al in besloten liggen.' Het is dus eerder een kwestie van combineren dan verzinnen? 'Een interessante beweging verzinnen is niet zo moeilijk. Dat kan iedereen. Het is veel moeilijker om een beweging te vinden die op een bepaald moment in combinatie met een bepaald gevoel, een bepaald verhaal, een bepaalde danser en bepaalde muziek iets uitdrukt. Een unieke en persoonlijke uitspraak te doen, daar gaat het om.' Is dans altijd de uitdrukking van iets anders? 'Natuurlijk. Er zijn choreografen die geloven dat er helemaal geen expressie zit in dans. Die denken dat er zoiets bestaat als een volledig abstracte dans. Dat is volgens mij een verkeerde opvatting. Elke beweging drukt iets uit, of je nu wilt of niet.' Waarom beweren die choreografen zoiets? Om te verbergen wat ze uitdrukken? 'Misschien.' Als elke beweging een persoonlijke uitdrukking is, kun je dan nog spreken van danskunst? Is dan niet iedereen een danser? 'In zekere zin kan iedereen dansen, ja. Zoals ook iedereen zou kunnen tekenen. Tegenwoordig hoor je veel mensen het woord body language gebruiken. In Londen zijn door de komst van de televisie de leden van het House of Commons plotseling erg bezorgd geworden over hun body language. Ze zijn bang dat zij op de televisiekijkers een rare indruk zullen maken.' Die parlementariers vinden waarschijnlijk dat body language afleidt van hun opinies, van waar het hun werkelijk om gaat. 'Misschien. Maar hoe je eruit ziet maakt nu eenmaal deel uit van wie je bent. Het maakt verschil of je Engelse parlementsleden alleen maar dat belachelijke hear hear hoort roepen of dat je hun gezicht erbij ziet. Misschien worden ze dan nog wel belachelijker. Misschien ook niet. Ze zouden zich kunnen trainen om er belachelijk uit te zien. In elk geval hoort het erbij en uiteindelijk is het gewoon dans. Body language.' Wat is het verschil tussen body language en dans? 'Waar ligt de grens tussen een normale beweging en een dans? Die grens is niet vast te leggen. Je kunt een mooi gebaar ook dans noemen.' Maar u staat in een theater en andere mensen komen daarnaar kijken. 'Ik sta in een theater. Ik dans en laat andere mensen dansen voor een publiek. Dat betekent dat ik mij tot iemand anders richt en ik moet dus gebruik maken van een techniek, een structuur die overbrengt wat ik wil zeggen. Maar op straat kun je ook dansen. Op straat zie je mensen vaak fantastische bewegingen maken.' Wat maakt iemand dan tot een goede danser? 'Behalve met techniek heeft het misschien met talent te maken. Maar meer kun je er niet over zeggen.' (SO)(SO)(SO) 0Je zou kunnen zeggen dat de dansers in de balletten van Jiri Kylian op vogels lijken. Ze slaan hun vleugels uit en klappen ze daarna weer dicht. Natuurlijk hebben ze geen vleugels want het zijn nu eenmaal geen vogels. Maar vliegen willen ze wel. De dansers van Jiri Kylian zoeken naar maat en harmonie, naar evenwicht. Ze slaan hun armen wijd uit en daarna maken ze zich klein. Nu eens dansen ze buiten, dan weer dansen ze binnen. Nu eens zijn ze samen, dan weer zijn ze alleen.

Kunt u zeggen waar uw nieuwe ballet over gaat? 'Dat is bijzonder moeilijk. Ik combineer muziek, dansers en mijzelf. Die combinatie is te ingewikkeld om te kunnen verklaren. Ik kan alleen zeggen dat ik realistische gevoelens en bewegingen in een absurd verband heb gezet, alsof ik vijf verschillende films door elkaar heen heb gemonteerd. Het is een absurde wereld. Je kunt het misschien nog het beste vergelijken met de wereld van Franz Kafka.' Houdt u van Kafka? 'Ik houd zeer veel van Kafka. Hij is verbonden met mijn geboorteplaats Praag. Ik heb hem als jongen veel gelezen. Kafka is een schrijver die heel voorzichtig een geweldig ingewikkelde constructie opbouwt en juist wanneer die constructie perfect lijkt, valt alles weer kapot. Dat intrigeert mij.' U heeft weleens gezegd dat elk ballet anders moet zijn dan het voorgaande. U wilt altijd veranderen. 'Laat ik het zo zeggen: ik wil mezelf dwingen naar andere landen te gaan, zonder daarbij te weten of ze mij daar zullen steunen of afvallen. Ik vind het opwindend om mijn voet ergens op te zetten en af te wachten of het houdt.' Is het niet moeilijk om jezelf te veranderen? 'Ik kan niet ontkennen dat ik door mijn ervaringen en mijn omgeving ben beinvloed. Alles wat ik maak heeft dus iets gemeenschappelijks. Dat is mijn handtekening. Maar tegelijkertijd geloof ik dat de menselijke kop een spiegelbeeld van het universum is. Je kunt alles wat je hebt geleerd, alle wensen en alle mogelijkheden, eindeloos combineren in je hoofd.' Maar je kunt toch niet groter worden dan je zelf bent? 'Natuurlijk kan dat wel. Het is volgens mij namelijk precies omgekeerd; wij zijn veel groter dan wij zelf denken. Wij gebruiken maar een heel klein percentage van onze persoonlijkheid. Je moet jezelf altijd dwingen meer mogelijkheden te ontdekken.' Waarom wilt u dat zo graag? 'Daartoe heb je een verantwoordelijkheid; tegenover jezelf, tegenover alles wat deel uitmaakt van het creatieve proces, en dus ook tegenover de mensen met wie je werkt. Je moet altijd proberen de muren die je mettertijd in je fantasie opbouwt, verder weg te duwen. Er zijn veel kunstenaars die in de loop der jaren one-track-minded zijn geworden. Ze hebben een bepaald succes gehad en rijden hun hele verdere leven op dat succes door. Dat vind ik niet verantwoordelijk. Je moet de fantasie van jezelf en de mensen met wie je werkt stimuleren. Dat is ook het mooie aan het vak van choreograaf: je geef andere mensen de vrijheid om mee te fantaseren.' Wat is er eigenlijk mooi aan fantaseren? 'Ik wil het leven met een knipoog bekijken. Ik probeer te relativeren. Sommige mensen zeggen dat je het leven serieus moet nemen, maar ook dat je het leven nooit al te serieus moet nemen. Daar zit een zekere wijsheid in. Ik wil laten zien dat veel in het leven afhangt van je invalshoek. Elke tragische situatie kan er komisch uitzien als je er met een bepaalde blik naar kijkt. Elke komische situatie kan er andersom ook heel tragisch uit zien.' Maar sommige tragische situaties zijn toch werkelijk tragisch? 'Natuurlijk. Maar dat zijn situaties die wij niet zelf scheppen. In mijn nieuwe stuk gebruik ik muziek van Anton Webern, zes stukken voor orkest. Ik denk dat er in de muziekliteratuur nauwelijks een ernstiger stuk bestaat. Ik bewonder het en heb er lang op gestudeerd. Maar ik kan niet tegen de dodelijke ernst die eruit spreekt. Ik begreep lange tijd niet wat er in het leven van de 25-jarige Webern was gebeurd waarom hij, juist afgestudeerd als filosoof in het tamelijk gelukkige Europa van 1908, deze horror heeft opgeroepen. De verklaring bleek even simpel als diepzinnig: de dood van zijn moeder, een werkelijke tragedie. Welnu, uit zo'n tragedie kun je alleen door parabels ontsnappen. Alleen choreografische parabels bieden een uitweg.' Men kan niet anders dan erom lachen. 'Natuurlijk. Wat ik bedoel is: men kan ook om Kafka lachen. Kafka drijft de ernst tot je er niet meer tegen kunt en op dat moment moet je lachen. Je kunt je doodlachen om Kafka.' Programma Nederlands Dans Theater in Holland Festival: nieuw werk van Jiri Kylian, Soldatenmis van Jiri Kylian en Lament, een nieuw werk van Nacho Duato. Premiere 24 mei, 20.15 uur in Danstheater Den Haag. Tot 7 juni herhalingen in Den Haag, Amsterdam en Rotterdam.