Coornhert en de ontwikkeling van het strafrecht

De eerste gedetineerde die in beeld komt draagt een gezichtsmasker en even denkt de kijker aan afgewogen anonimiteit. Dan zegt de commentaarstem dat de 'celkap' ieder contact met de medegevangenen moest voorkomen. In de kerk van de inrichting gebouwd als een amfitheater zat iedere gevangene in een eigen hok, onzichtbaar voor de anderen. Zodra hun kippegazen deurtje dicht was, rukten de mannen en vrouwen de celkap af. Ingevallen vreugdeloze gezichten registreerde de camera die de plaats van de priester op het altaar even mocht innemen.

Het is een fragment uit een filmpje over het gevangenisleven in Nederland, in 1925 gemaakt in opdracht van de Rooms Katholieke Reclasseringsvereniging. Veel beelden uit dit werkstuk zijn opgenomen in de televisiedocumentaire 'Evolutie achter tralies'. Ze staan in schril contrast tot de opnamen van nu. Enkele gedetineerden babbelen over hun problemen, met de routine van de televisiekijker die alles al meermalen heeft gezien en nu gretig de eigen kans grijpt. Over van alles wordt openhartig gedaan, niets komt tot leven.

Nadat in de Tweede Wereldoorlog vooraanstaande Nederlanders het leven in de gevangenis aan den lijve hadden ondervonden, werd in de jaren na de bevrijding het stelsel prompt humaner. Criminoloog dr. Herman Franke, verantwoordelijk voor de gesproken tekst in 'Evolutie achter tralies' noemde die ontwikkeling genant. 'Kritiek op het stelsel was er al heel lang, zonder dat de overheid daarvoor aandacht had', onderbouwt hij die mening. 'En juist in een tijd dat er weinig geld was, kwamen er plotseling wel veranderingen.' De conclusie aan het eind van de documentaire van regisseur Joost Tholens luidt: 'Gevangenisstraf is een noodzakelijk kwaad.' Dat is een niet zo opmerkelijke conclusie. Maar zij wordt nauwelijks onderbouwd. De gedachte dat de gedetineerde het nog zo gek niet heeft in vergelijking tot zijn voorgangers in vorige eeuwen en zelfs tot zo'n veertig jaar geleden, dreigt het te winnen. Maar de monotonie van het gevangenisbestaan, de gezinsproblematiek, het berouw en de grenzen daarvan, het verlies van de sociale contacten, de problemen rond de sexualiteit en tenslotte het veelvuldig afwijzen van de ex-gedetineerde op de arbeidsmarkt, eisen tegenwoordig een tol die de termijn van de straftijd verre te buiten gaat. Evolutie achter de tralies, Ned.1, 21.21-21.51u.