De 'briljante tacticus' is zijn greep kwijt

Het begint er sterk op te lijken dat Michail Gorbatsjov zijn fantasie en flexibiliteit kwijt is. Was het vroeger een van zijn kwaliteiten om tegenslagen in zijn voordeel om te zetten, sinds zijn verkiezing tot president heeft hij alleen maar krachteloze decreten uitgevaardigd, die niet kunnen voorkomen dat zijn steun onder de bevolking in sneltreinvaart slinkt.

Het is opnieuw de nationaliteitenkwestie die Gorbatsjov parten speelt. Je kunt vraagtekens zetten bij de manier waarop met name Litouwen de onafhankelijkheid heeft uitgeroepen, maar het is irreeel om te verwachten dat de drie Baltische republieken zullen terugkomen op hun onafhankelijkheidsverklaring. Ze hebben twee jaar consequent naar dit moment toegewerkt en daar zeker het laatste jaar geen enkel misverstand over laten bestaan. Maar Gorbatsjov heeft daar steeds zijn ogen voor gesloten. Mensen in Vilnius vertellen dat Gorbatsjov, tijdens zijn bezoek aan Litouwen in januari van dit jaar, niet wilde geloven dat praktisch iedereen voor de onafhankelijkheid was. Hij was ervan overtuigd dat het publiek geselecteerd was en liet op de meest onverwachte momenten zijn auto stoppen om het aan willekeurige voorbijgangers te vragen in de verwachting op mensen te stuiten die zich voor de Unie zouden uitspreken. Tijdens zijn ontmoeting met Litouwse intellectuelen zei hij: Jullie willen de vrijheid, maar je hebt de vrijheid toch? Opnieuw treft hier het onbegrip voor de dromen van een klein volk dat zich onderdrukt voelt en zijn geschiedenis nog niet is vergeten. En er bovendien rotsvast van overtuigd is dat het met de Sovjet-Unie nooit wat worden zal.

Gebrek aan ervaring

Natuurlijk, de Baltische landen kunnen niet op eigen benen staan en de Sovjet-Unie kan om politieke, militaire en economische redenen niet zomaar een gat in haar noordflank laten ontstaan. En zeker, veel van de parlementsleden en nieuwbakken politici in de Baltische landen zijn geen zegen voor de bevolking, omdat ze zoals iedereen in de Sovjet-Unie gebukt gaan onder gebrek aan politieke ervaring (een Litouws parlementslid noemde Landsbergis een Litouwse bolsjewiek met wie het land het helaas niet getroffen heeft maar die enige tijd geduld zal moeten worden). Maar wat Gorbatsjov nu probeert is een massabeweging met geweld stopzetten, in plaats van haar op een constructieve manier te gebruiken.

Gevraagd wat er in Litouwen zou gebeuren als de onafhankelijkheidsverklaring zou worden ingetrokken zei een jonge filosoof: 'Dan zou ons land terugvallen in algehele apathie.'

Maar dat is nu juist datgene waartegen Gorbatsjov vijf jaar lang te keer is gegaan! In de roes van de vrijheid zijn de Litouwers bereid de broekriem aan te halen en, al was het maar een korte tijd, economische ontberingen te lijden. Ze hebben, kortom, precies die instelling die Gorbatsjov zich in het hele land wenst om zijn economische hervormingen tot stand te brengen. Hij kan die hervormingen niet doorvoeren doordat de steun onder de bevolking ontbreekt, maar het is nu juist die steun die de Baltische regeringen verworven hebben. Waarom zou je van die nood geen deugd maken? Waarom is het onmogelijk om met Landsbergis, Gorboenovs en Ruutel aan een tafel te gaan zitten om een modus vivendi te vinden? De Baltische presidenten, zelfs de onbuigzame Landsbergis, begrijpen immers drommels goed dat ze zonder de Sovjet-Unie geen schijn van kans maken. Dat is de Litouwers opnieuw pijnlijk duidelijk geworden tijdens de promotietoernee van premier Kazimiera Prunskiene door Canada, Amerika en West-Europa.

Niet bekend

Vervolgens komt men aanzetten met het probleem van de niet-autochtone bevolking. Inderdaad, de Russischtaligen in de Baltische republieken zijn bang tot tweederangsburgers te worden gedegradeerd. Daartegen kun je echter wettelijke garanties creeren. De Balten beseffen heel goed dat dit een heel gevoelig punt is en dat ze in het verleden fouten hebben gemaakt. Een nationale opbloei gaat altijd gepaard met onaangename chauvinistische bijverschijnselen. Hoe bedreigd de Russen zich voelen is niet helemaal vast te stellen, maar dat de Russen lang niet allemaal tegen de onafhankelijkheid zijn is duidelijk geworden in het voor de helft door niet-Letten bewoonde Letland, waar in het parlement toch een meerderheid is gevonden voor afscheiding. Het is begrijpelijk dat Moskou de belangen van de Russischtaligen verdedigd wil zien, maar het lijkt er sterk op dat de Moskougetrouwe activisten nu uitsluitend gebruikt worden om het de Balten zo moeilijk mogelijk te maken. De televisie geeft nog steeds bijna alleen reportages van acties die tegen de onafhankelijkheid zijn gericht. Een objectief beeld van de situatie krijgt men niet.

Een sterk argument is het slechte voorbeeld dat de Balten zullen geven. Als je er een laat gaan lopen ze allemaal weg. Dat is waar, maar ook hiervan moet gezegd worden dat met geweld tegenhouden geen uitweg is. Het is zoals een bekende econoom zei: je moet het onaantrekkelijk maken om weg te lopen.

De politisering van de republieken verloopt heel ongelijkmatig. De West-Oekraine is een kruitvat, dat voorlopig - maar misschien niet lang meer - nog vastgehouden wordt door de sterk gerussificeerde Oost-Oekraine. De drie Kaukasische republieken zijn een probleem, maar nog veel te gedesorganiseerd om de zelfstandigheid aan te kunnen. Georgie is hierbij waarschijnlijk de onzekerste factor: daar is een politieke chaos aan het ontstaan waarbij de communisten nauwelijks nog iets te vertellen hebben, en de alternatieve splinterpartijtjes zich veelal overgeven aan demagogie en burenruzies. Armenie bedenkt zich, ondanks de afkeer van Moskou, voorlopig wel twee keer voordat het zich in de armen van de Turken stort en Azerbajdzjan lijkt weer tijdelijk tot rust gekomen na de inval van de Sovjet-troepen.

Moldavie verbroedert zich wel feestelijk met de Roemeense landgenoten aan de overkant van de grensrivier de Proet, maar aansluiting bij Roemenie is voor de meeste Moldaviers nu niet aan de orde. Traditioneel zijn de verhoudingen met de Roemenen niet al te best en bovendien is Roemenie op dit moment zelf ondergedompeld in politieke chaos. Centraal-Azie is als altijd een onzekere, enigszins dreigende factor. Uitbarstingen nemen daar al gauw het karakter van pogroms aan, maar tegelijkertijd heeft de partijleiding daar de macht nog vrij stevig in handen. Zo komen er berichten uit Oezbekistan dat de oude partijmafia, aangepakt door de onderzoeksrechters Gdljan en Ivanov, zoetjesaan uit de gevangenis wordt vrijgelaten en de touwtjes weer in handen neemt.

Verdronken

Tot slot is nog steeds onduidelijk wat er met Rusland gaat gebeuren. Het gisteren begonnen Volkscongres van de RSFSR is op zijn eerste dag verdronken in procedurekwesties. Als de grijze Aleksandr Vlasov tot president wordt gekozen in plaats van de weerbarstige Boris Jeltsin dan zal het Gorbatsjov wel lukken de republiek nog enige tijd in toom te houden. Maar als de republiek zich in al zijn omvang op zou richten zou er van Moskous macht - en dus van Gorbatsjovs macht - weleens niet veel over kunnen blijven. Maar hoe de onderlinge verhoudingen ook liggen, het moet iedereen duidelijk zijn dat de republieken elkaar en de Unie voorlopig nog hard nodig hebben.

Twee jaar lang wordt er al vergeefs gehamerd op de noodzaak van een nieuw Unie-akkoord. Maar het enige wat het parlement gedaan heeft is een wet op de afscheiding aannemen, die het de republieken bijna onmogelijk maakt gebruik te maken van hun recht op afscheiding. Naast de presidentiele raad heeft Gorbatsjov een raad van de federatie ingesteld, waarin alle presidenten van de republieken zitting hebben. Dit zou een uitstekend gezelschap kunnen zijn om de nieuwe verhoudingen tussen de republieken te regelen, maar de raad is eenmaal bijeen geweest en daarna is er niets meer van vernomen.

Van Gorbatsjov wordt gezegd dat hij een briljant tacticus is maar een slecht strateeg. Misschien kan het ook niet anders in de bijna hopeloze situatie waarin hij zich bevindt en misschien is het wel een opluchting in een land waar altijd zonder enig benul naar een ververwijderd ideaal is gestreefd. Maar de kar rolt van de helling en de rem waar hij op trapt is roodgloeiend.