Westen ziet in vertraging CFE-overleg geen blokkade

WENEN/BRUSSEL, 15 mei - De Weense onderhandelingen over vermindering van de conventionele troepen in Europa (CFE) zijn gisteren in Wenen hervat. De onderhandelaars van de zestien NAVO-landen en de zeven (binnenkort zes) landen van het Warschaupact staan onder grote tijdsdruk. Van het beoogde verdrag dat de strijdkrachten van Oost en West tot gelijke en lagere niveaus reduceert, zijn twaalf bladzijden tekst klaar. De volledige verdragstekst zal tussen de 400 a 500 pagina's beslaan. 'Maar als de politieke wil er is, kunnen we daarmee voor het eind van het jaar gereed zijn', zegt een Amerikaanse functionaris die bij CFE-onderhandelingen is betrokken.

Een CFE-overeenkomst is voor de Verenigde Staten en de meeste andere NAVO-landen een voorwaarde om aan het einde van dit jaar een topconferentie te houden in het kader van de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE). Deze top, die is voorgesteld door Sovjet-president Michail Gorbatsjov, zou de grondslag moeten leggen voor een nieuwe Europese vredesordening. Volgens de NAVO-landen moet daarmee een begin worden gemaakt door ondertekening van een CFE-akkoord op het hoogste niveau.

Sinds twee maanden verlopen de Weense onderhandelingen moeizaam. De delegatie van de Sovjet-Unie geeft bij gebrek aan instructies uit Moskou geen of nauwelijks antwoord op de vragen van de NAVO-onderhandelaars. Deze vertraging in het overleg wordt door Amerikaanse wapenbeheersingsdeskundigen niet opgevat als een blokkade of een ingrijpende beleidswijziging. 'Het is logisch dat Moskou een tussentijdse balans opmaakt sinds de ingrijpende wijzigingen die zich in Oost-Europa hebben voltrokken', is de opvatting in Wenen, die wordt gedeeld door deskundigen bij de NAVO in Brussel en het militaire hoofdkwartier van de westelijke alliantie (SHAPE) nabij Bergen in Belgie. 'Het duurde vijf maanden voor George Bush vorig jaar na zijn aantreden als president gereed was met zijn 'herwaardering' van het buitenlands beleid. Het hoeft geen verbazing te wekken dat Gorbatsjov en de generale staf van het Sovjet-leger nu ook even de tijd nemen', aldus Amerikaanse deskundigen. 'De democratische omwenteling in Oost-Europa die zich afgelopen najaar en winter in Oost-Europa voltrok en de aanstaande vereniging van de DDR en de Bondsrepubliek Duitsland hebben immers verstrekkende gevolgen voor de veiligheid van de Sovjet-Unie.' Hoewel de militaire samenwerking in het Warschaupact nog niet ten einde is, kan niet langer worden gesproken van een effectief militaire bondgenootschap. De nieuw verworven onafhankelijkheid van Polen, Tsjechoslowakije, de DDR, Hongarije, Roemenie en Bulgarije betekent dat het Warschaupact vanuit het gezichtspunt van Moskou 40 procent aan troepensterkte heeft verloren, aldus een berekening van een Amerikaanse deskundige bij de NAVO. De situatie is nog gecompliceerder geworden door de aanstaande vereniging van de DDR met West-Duitsland omdat in de DDR 380.000 man Sovjet-troepen zijn gestationeerd. De 'Wende' in Oost-Europa heeft de betekenis van een CFE-akkoord voor de NAVO-landen nog groter gemaakt dan het al was. De Weense onderhandelingen worden van 'blok tot blok' gevoerd en een akkoord is alleen mogelijk zolang het Warschaupact als 'blok' intact blijft. En het is nodig om de veranderingen in Oost-Europa in goede banen te leiden. Tot de eerste belangrijke militaire veranderingen in dit gebied behoren de akkoorden tussen Moskou en Hongarije en Tsjechoslowakije die voorzien in het vertrek van de in deze landen gelegerde Sovjet-troepen.

Deskundigen bij SHAPE wijzen bovendien op de vergaande consequenties die een CFE-akkoord voor de Sovjet-Unie zal hebben. In Wenen zijn de partijen het eens dat het aantal tanks tot 20.000 per 'blok' zal worden teruggebracht in de reductiezone die geheel Europa van Atlantische Oceaan tot de Oeral omvat. Voor Moskou betekent dat de opruiming en vernietiging van bijna 40.000 tanks. De vernietiging van een tank kost, afhankelijk van de methode die men kiest, tussen de 400 en 10.000 dollar per stuk en er is per tank 350 mandagen mee gemoeid. 'Ik kan me voorstellen dat de Sovjets alleen al schrikken van de omvang van dit karwei', zegt een deskundige bij het militaire hoofdkwartier van de NAVO-strijdkrachten.

De democratische revolutie in Oost-Europa heeft ook de NAVO-landen enkele militaire gegevens opgeleverd die het belang van een CFE-akkoord onderstrepen: eind vorig jaar bleek dat de Sovjet-Unie voor het in werking treden van het INF-verdrag over de volledige verwijdering van alle te land geplaatste middellange afstandsraketten ruim honderd SS-23 raketten - weliswaar zonder de bijbehorende kernkoppen - had overgedragen aan de strijdkrachten in Tsjechoslowakije, de DDR en andere landen. Dit was de Westelijke inlichtingendiensten ontgaan. 'Het INF-verdrag werd daarmee duidelijk ontweken', stelt een Amerikaanse deskundige vast. De kwestie is inmiddels in der minne geschikt, mede omdat de politieke leiding in Moskou hiervan blijkbaar niet op de hoogte was.

Gorbatsjov kondigde in een rede in december 1988 voor de Verenigde Naties aan dat de Sovjet-Unie eenzijdig zes tankdivisies uit Oost-Europa zou terugtrekken. Volgens Amerikaanse bron zijn de troepen inderdaad teruggetrokken, maar zijn de bijbehorende artillerie en pantservoertuigen verdeeld onder andere Sovjet-troepen die in Oost-Europa gestationeerd zijn. De 2000 tanks van de zes divisies zijn achter de Oeral gebracht, waar ze 'buiten schot' blijven als het CFE-akkoord zal worden uitgevoerd. (CFE heeft betrekking op Sovjet-grondgebied tot aan de Oeral).de nucleaire SNF-systemen (short nuclear forces, met een bereik van minder dan 500 kilometer) waarover de Sovjet-troepen in Oost-Europa beschikken, worden gericht op doelen in West-Europa die voorheen bestreken werden door INF-wapens, zoals de SS-20. Twee jaar geleden beschikten de Sovjet-troepen in Oost-Europa over circa 1300 SNF-systemen. Hoeveel er nu nog zijn, is niet precies bekend.

De NAVO-landen zijn bereid om direct na afsluiting van een CFE-akkoord onderhandelingen te beginnen over beperking van de SNF-systemen in Europa. President Bush heeft besloten dat de 88 Lance-raketten (met circa 600 kernladingen) waarover NAVO-strijdkrachten in de Bondsrepubliek beschikken niet zullen worden 'gemoderniseerd', dat wil zeggen dat er geen vervanger voor de Lance komt. Dit wapen zal in 1995 verouderd zijn. Deskundigen bij de NAVO beschouwen dit als een belangrijke stap voorwaarts, maar wijzen er tegelijkertijd op dat een SNF-akkoord 'niet gemakkelijk te bereiken zal zijn'. Voor de Sovjet-Unie spelen enkele factoren een rol, aldus een welingelichte functionaris. Moskou moet ook rekening houden met landen als Syrie en Irak die ook over SNF-wapens beschikken. En naarmate de conventionele troepenmacht ingevolge CFE vermindert, neemt de relatieve betekenis van SNF voor de Sovjet-strijdkrachten toe.

De NAVO-landen zullen op hun beurt de vraag onder ogen moeten zien in hoeverre ze de notie van het 'aangepaste antwoord' (inclusief het mogelijke 'eerste gebruik' van nucleaire wapens) willen handhaven. De kwestie van de 'koppeling' komt volgens deskundigen bij de NAVO in een nieuwe vorm aan de orde: voortgezette aanwezigheid van Amerikaanse troepen in Europa is alleen mogelijk als deze zijn 'verbonden' met de Amerikaanse kernmacht. Tenslotte worden deze Amerikaanse troepen 'gegijzeld' door de strategische kernwapens van de Sovjet-Unie, die ook op Europa kunnen worden gericht.

Er zal een in Europa geplaatst nucleair systeem moeten zijn waarmee de koppeling nieuwe stijl wordt verzekerd, is de redenering. Want de Sovjet-Unie blijft een nucleaire supermogendheid, ook als ze door een CFE-akkoord in de drie jaar die voor uitvoering van dit akkoord staat, 40.000 tanks heeft vernietigd en vele tienduizenden soldaten uit Oost-Europa heeft teruggehaald. Een verdrag tussen Washington en Moskou over reductie (met circa dertig procent) van de strategische nucleaire wapens (START), dat volgens Amerikaanse deskundigen in Geneve pas tegen het eind van dit jaar kan worden verwacht, zal daaraan niets veranderen.